Sevgili okurlar, bu haftaki köşemizde kalıtsal zihinsel geriliğinin, özellikle erkeklerde, en sık nedeni olarak bilinen Frajil X Sendromu'ndan bahsedeceğiz.

Frajil X Sendromu nedir?

Fiziksel, davranışsal ve zihinsel farklılıklardan oluşan bir grup belirtinin, kişide aynı anda gözlemlenmesine 'Sendrom' adı verilir. Frajil X Sendromu'ndan etkilenen kişiler zihinsel, davranışsal ve fiziksel farklılıklar sergilerler. Frajil X Sendromu'nun en önemli belirtilerinden birisi hastalığa özgü fiziksel belirtilerle birlikte gözlemlenen zihinsel farklılıktır. Her hastada zihinsel kapasite farklı şekilde etkilenebilir. Zeka düzeyinde gözlemlenen farklılık, basit öğrenme güçlüğünden ağır algılama (kognitif) bozukluğuna ve otizme kadar değişebilir.

Frajile X Sendromu genetik bir hastalık/durumdur. Ebeveynlerimizden bize geçen ve vücudumuzun gelişiminden ve işlevinden sorumlu olan 'genetik' bilgiler ya da 'talimatlar' genlerde muhafaza edilirler. Bu talimatların bazen hatalı olması (değişmesi) ya da silinmesi sonucunda genetik hastalıklar ya da durumlar ortaya çıkabiliyor. Genler, hücrede, hücre çekirdeği içinde kromozom adındaki yapılar üzerinde bulunurlar. Sperm ve yumurta hücreleri hariç her hücrede 23 çift olmak üzere tam 46 kromozom vardır. 23'cü kromozom çiftinin en önemli özelliği cinsiyetimizi belirlemesidir. Kadınlarda 23'üncü kromozom çifti X X iken erkeklerde ise X Y'dir.

Frajil X ve Genetik

Frajil X Sendromu, X-kromozomu üzerinde bulunan FMR-1 adındaki gende oluşan 'değişiklik' (mutasyon) sonucunda ortaya çıkar. Genetiğin kendine ait bir dili vardır. Genetik alfabesi 4 'harften' (A, T, C, G) oluşmakta ve genlerin taşıdığı 'talimatlar', üç harfli 'kelimelerden' (genetik kod) meydana gelmektedir. Normalde FMR-1 geninin taşıdığı talimatlarda, 5 ila 40 arasında tekrarlanan 'CGG' 'kelimeleri' vardır. Frajil X Sendromu'na neden olduğunu söylediğimiz 'değişiklik', FMR-1 genindeki 'CGG' tekrarının normalden fazla olmasıdır. Frajil X Sendromu'ndan etkilenmekte olan bir kişide, 'CGG' tekrar sayısı 200 den fazladır. Bu değişikliğe 'Full Mutasyon' denir. Frajil X Sendromu, hem erkekleri hem de kadınları etkiler. Ancak erkeklerde X-kromozomu sadece bir tane, kadınlarda ise iki tane olduğu için erkekler, genellikle kadınlara oranla hastalıktan daha çok etkilenir. Kadınlarda iki tane X-kromozomu olduğu için, FMR-1 geninin de iki kopyası vardır. Dolayısıyla, kadınlarda hatasız olan FMR-1 gen kopyası, hatalı (full mutasyon) FMR-1 gen kopyasının etkisini azaltır.

FMR-1 geninde 'CGG' tekrar sayısı 55 ila 200 arasında olduğu zaman ise, kişi taşıyıcıdır ve tekrar sayısı normal düzeyde olduğu için Frajil X Sendromu'nun belirtilerini göstermez. Ancak bu 'değişikliğin' bir özelliği, nesilden nesile geçerken tekrar sayısının artabilmesidir. Dolayısıyla taşıyıcı (premutasyon) olan bir kişinin çocuğunda, 'CGG' tekrar sayısının artma (yani 200 den fazla olması) ve çocuğun hastalıktan etkilenme riski vardır.

Vurgulanması önemli noktalar...

Frajil X Sendromu'ndan etkilenmekte olan yani FMR-1 geninde 'CGG' tekrar sayısı 200'ün üstünde olan kişilerin (full mutasyon) anneleri, bu FMR-1 gen hatasına/değişikliğine taşıyıcıdır. Bu kişilerin ve ailelerinin çocukları, Frajil X Sendromu'ndan etkilenme riski taşır ve genetik danışmanlık alması önemlidir.

Premutasyon taşıyıcısı (CGG tekrar sayısı 55 ila 200 arasında) olan erkeklerin, kız çocuklarının hepsi premutasyon taşıyıcı olacaktır (erkekler, kız çocuklarına sadece X-kromozomu verir). Ancak erkekler, erkek çocuklarına sadece Y- kromozomu verdikleri için erkek çocuklarının hiç biri premutasyon taşıyıcısı olmayacaktır.

Premutasyon taşıyıcı olan bir kişi, hastalığın belirtilerini göstermeyebilir ancak 'CGG' tekrar sayısının nesilden nesile geçiş sırasında artma riski olduğu için çocuklarının Frajil X Sendromu'ndan etkilenme riski vardır.

Sevgili okurlar, bir sonraki köşemizde buluşmak üzere sevgi ve huzur dolu günler sizlerin olsun.