Okurlarımızdan gelen yoğun talep ve sorular nedeniyle bu haftaki köşemizi bebeklerde demir kullanımı ile ilgili konulara ayırdım. Son haftalarda medyaya yansıyan haberler ile şoke olan aileler ve sağlık çalışanları için "demir kullanımı" hakkında küçük bir derleme hazırlamaya çalıştım. İşte biberon sütlerindeki demir, bebeklerde demir kullanımı ile zeka gelişimi arasındaki ilişkiler ve demir kullanımı hakkında merak edilenler...

Demir eksikliği kansızlığın en sık görülen nedeni!

Kırmızı kan hücrelerinin içindeki Hemoglobin adındaki taşıyıcı proteinler tüm vücutta dolaşarak organlara, hücrelere hayatta kalıp işlev görebilmeleri için oksijen taşırlar. Sürekli olarak damarlarımızda dolaşan kırmızı kan hücreleri yaklaşık 120 günde bir parçalanıp, kan yapıcı organlar tarafından yeniden üretilirler. İşte demir elementi bu safhada devreye girer ve kan hücrelerinin içindeki Hemoglobin'in üretilmesinde ve yıkımında rol oynar.

Hemoglobin adlı oksijen taşıyıcı maddenin üretilebilmesi için demir'e ihtiyaç vardır. Bu maddenin üretilemediği durumlarda "kansızlık (anemi)" hastalığı ortaya çıkar.

Basit kan sayımlarında da ölçülebilen Hemoglobin düzeyleri kansızlık (anemi)  hastalığının göstergesidir. Vücutta demir eksikliği olması ise kansızlığın en sık görülen nedenleri arasındadır.

Demir eksikliği zeka geriliği yapıyor!

Başlıca kan hücreleri, beyin, kalp, kaslar ve bağırsaklar büyüyüp gelişebilmek ve sağlıklı işlev görebilmek için düzenli olarak demire ihtiyaç duyarlar. Bebeklik döneminden itibaren demir yönünden fakir bir diyetle beslenen çocuklarda bu nedenle zeka gerilikleri, okul başarısızlıkları, konsantrasyon güçlükleri, halsizlik, iştahsızlık, kansızlık ve büyüme-gelişme gerilikleri görülür. Bu durum bugüne kadar yapılmış yüzlerce bilimsel çalışmada kanıtlanmış bilimsel bir gerçektir! ilerleyen yaşlarda bu tür sorunlarla karşılaşmamaları için ise tüm dünyada bebeklere gerek besinsel olarak gerekse ilaçlar yardımıyla demir takviyesi yapılmaktadır! İşte anne sütünün ardından verilen biberon sütlerine demir katılmasının nedeni budur. Biberon sütleri 6.aydan sonra demir depoları azalan bebeklerin en önemli besinsel demir kaynaklarından birisidir...

Demir depoları yetersiz!

Yeni doğan bir bebeğin vücudunda ortalama 75 mg demir vardır. Bu demirin yüzde 75'i kanda (hemoglobin olarak), yüzde 15'i organlarda depo halinde, yüzde 10'u ise dokulardaki proteinlerin içinde bulunmaktadır.

Prematüre, düşük doğum ağırlıklı, diyabetik veya kronik bir hastalığı olan anneden doğan bebeklerde ise depo demir çok daha düşük düzeylerdedir.

İlk aylarındaki bir bebeğin hayatta kalabilmesi için ihtiyaç duyduğu günlük demir miktarı kilosu başına 1 mg'dır (ör. 6 kiloluk bir bebek için günde 6 mg). Bu oran prematüre bebeklerde yaklaşık 4 katı fazladır. Bu hesaba göre dışardan demir alınmadığı takdirde demir depoları ancak iki hafta dayanabilecektir. Dünya Sağlık Örgütü yayınladığı genelgelerde yeterli beslenme ve büyüme-gelişmenin sağlanabilmesi için iki yaşın altındaki çocukların  günde 12.5 mg, 2-6 yaş arası çocukların ise 20-30 mg demir almalarını önermektedir.

Bebekler altı aydan sonra demir almalı!

Hayatın ilk 4-6 ayında kan hücrelerinin yıkılıp yenilenmesi esnasında bir miktar demir açığa çıkar. Anne sütü alan bebekler aynı zamanda süt içindeki demirden yararlanmaktadırlar. Bu şekilde ilk 4-6 aydaki bebeklerin büyümek ve gelişmek için ihtiyaç duydukları demir miktarı bu şekilde karşılanır.

Tek başına anne sütü ile beslenen ilk altı ayındaki  bebeklere -prematürelik, ağır kansızlık veya gelişim geriliği yoksa- demir tedavisi verilmesine  gerek yoktur.

Altıncı ayından sonra bebeklerin demir ihtiyaçları da artmaktadır. Anne sütü ile beslenen bebekler bu dönemde ek gıdalara geçiş yaptığından yeşil sebzeler, et ve tahıllı mamalar ile gerekli demir ihtiyaçlarını karşılarlar.

 Anne sütünün azaldığı veya biberon sütü ağırlıklı beslenilen durumlarda ise vücudun ihtiyaç duyduğu demir, damlalar şeklinde bebeklere verilmeye başlanır.

İnsan sütündeki demirin  %50'si, inek sütünün %12'si kullanılabiliyor!

Anne sütündeki demir'in, miktar olarak inek sütü ve hazır biberon sütlerine göre daha az olmasına rağmen, bebek için yararlanırlık oranını çok daha yüksektir. Annenin sütündeki demirin yarısı bebekler tarafından sindirilip kullanılabilirken, inek sütündeki demirin yaklaşık onda biri kullanılabilmektedir. İnek sütünün bir yaşından önce verilmesinden dolayı görülen kansızlığın başlıca nedeni de budur.

Biberon sütleri de inek sütünden üretilmektedir. Bu yüzden içerdikleri demirin faydalanılma oranı inek sütüne benzer şekilde düşüktür. Biberon sütündeki demirin ancak yüzde 5 ila 10'unun vücut tarafından sindirilebildiği bildirilmektedir.

Biberon sütündeki demir!

Özellikle ABD'nde bu konuda yapılan çalışmalar ışığında 80'li yıllardan sonra 4 ayın üzerindeki bebeklerin biberon mamalarına demir eklenmesi kararlaştırılmış; bu uygulama sonucunda bebeklerde görülen demir eksikliği oranı yaklaşık on kat azalmıştır.

Bu nedenle yapılan kampanyalar sonucunda son 20 yıldır tüm dünyada bebek mama ve sütlerine demir katılmaktadır.

Amerika'da bir litrelik biberon sütüne yaklaşık 12 mg demir ilave edilirken, Avrupa'da bu oran bir miktar daha düşük olarak belirlenmiş. Bu düzeylerde demir içeren biberon sütleri "normal düzeyde demir katkılı" olarak adlandırılırken litrede 1.5-6.7 mg demir içerenler ise "düşük düzeyde demir katkılı" sütler olarak bilinmektedir.

Biberon sütü düşük demirli mi yüksek demirli mi olmalı?

Son on beş yılda yapılan çalışmalarda yüksek demirli biberon sütleri ile beslene bebeklerin daha az oranda demir eksikliğine yakalandıkları saptanmıştır. ABD'de yapılan bir çalışmada düşük düzeyde demir içeren sütlerle beslenen bebeklerde 9.aydan sonra %30'lar düzeyinde demir eksikliği görüldüğü, yüksek miktarda demir içeren sütlerin verildiği bebeklerde ise bu oranın binde 6'lara kadar gerilediği gösterilmiştir.

Yüksek oranda demir alımının bebeklerde sindirim sorunlarına neden olduğu da iddia edilmektedir. Bu konuda yapılan karşılaştırmalı çalışmalarda da düşük veya yüksek oranda demir içeren biberon sütlerinin bebeklerdeki gaz, kolik ve kabızlık gibi sindirim sorunları açısından fark yaratmadığı gösterilmiştir. Çeşitli gerekçelerden ve pazarlama stratejilerinden dolayı halen ABD'de bu pazarının yaklaşık yüzde 25'i düşük düzeyde demir içeren biberon sütlerinden oluşmaktadır.

Demir içeren mamalar bebeklerde zeka geriliği yapar mı?

Bu güne kadar bildiğimiz ve okuduğumuz kaynaklar -yukarda yazılanlar gibi- yüksek düzeyde demir içeren biberon sütlerinin faydalarını işaret etmekte idi. Geçtiğimiz haftalarda sonuçları açıklanan yeni bir çalışma ise bilinenlerin aksini iddia ediyordu.

Sekiz Mayıs günü Pediatric Academic Societies and Asian Society for Pediatric Research kongresinde bildirilen ve henüz yayınlanmamış çalışmanın sonuçlarına göre yüksek düzeyde demir içeren biberon sütleri IQ (zeka düzeyi) seviyesinde düşüşe neden olmakta idi !.. .

Şili'de 6. ayından sonra yüksek (12 mg/lt) veya düşük (2.3 mg/lt)  düzeyde demir içeren biberon mamaları ile beslenen 494 sağlıklı bebeğin 10 yıl izlenmesi sonucunda alınan sonuçlar bu kongrede bildirildi.

 Buna göre bebekliğinde yüksek demir içeren biberon sütleri ile beslenen grubun 10 yıl sonra yapılan zeka testlerinde IQ seviyesinin ortalama 11 puan daha düşük olduğu saptandı.

Çalışmanın koordinatörü Prof Dr Lozoff yıllardır yapılan çalışmaların aksini gösteren bu sonuçlarının kendilerini bile şaşırttığını belirtti... Demir eklenmesinin zeka seviyeleri üzerine olumlu etkilerinin yıllardır bilindiğini belirten Dr Lozoff, bu sonuçlarının henüz belirleyici bir faktör olmadığını, kesin hükümlere varabilmek için daha fazla bilimsel çalışmalar yapılması gerektiğini açıkladı...

Henüz detayları bildirilmemiş olan bu çalışma gerek Türk, gerekse dünya medyasında büyük yankı uyandırdı... Demir içeren biberon sütlerinin zeka geriliği yaptığına dair kesin hükümlü haberler yayınlandı... Oysa ki çalışmayı yapan ekip bile bu sonuçların doğrulanması gerektiğinin ve henüz mevcut uygulamaların değiştirilmesi için yeterli bilimsel kanıt oluşmadığının altını çiziyordu.

 Bebeklik dönemlerinde içtikleri -düşük veya yüksek demirli- biberon sütleri nedeniyle on yıl boyunca izlenen çocukların geçen 8-9 yıl içinde ne şekilde beslendikleri, ne tür hastalıklar ve sorunlar yaşadıkları ile ilgili bir bilgi ise mevcut değildi. Bu durumda böyle bir çalışmanın sonuçlarından yola çıkarak hükümlere varmak doğru olmayacaktır.

HAFTANIN SORUSU

Biberon sütlerindeki demir miktarları

Umut bey, 8 aylık bir bebeğimiz var... İlk altı ay sadece anne sütü ile beslenen bebeğimize bu dönemden sonra doktorumuzun tavsiyesi üzerine biberon sütü başladık... Gazete ve televizyonlarda çıkan haberler üzerine bebeğimize artık biberon sütü vermeye korkar olduk... Biberon sütlerindeki demir gerçekten zeka geriliği yapıyor mu?... Hangi mamada ne kadar demir olduğunu nasıl öğrenebiliriz?... Bebeklerimizi demir eksikliğinden korumak için neler yapmak gerekir?... Teşekkürler...B.S 28 Mağusa.

Halihazırda piyasada bulunan biberon sütlerinin hemen hepsi orta-yüksek oranlarda demir içeren formüllerdir. Bu sütlerin kullanımının durdurulması veya demir takviyesinin kaldırılması gibi bir uygulama söz konusu değildir. Biberon sütlerinin içerdiği demirin ancak yüzde 10'undan yararlanılabileceği de unutulmamalıdır. Eğer anne sütü yetersizse doktorunuzun önerileri doğrultusunda bebeğinize altı aydan sonra biberon sütleri takviyesi vermeniz uygundur. Altı aylıktan büyük bebeklerin gerekli görüldüğü takdirde günlük demir ihtiyaçlarını karşılamak için demir damlaları kullanmasında da hiçbir sakınca yoktur.

Okurumuzun sorusu ve diğer pek çok okurumuzun isteği üzerine ülkemizde satışı devam eden ve sıklıkla kullanılan ticari biberon sütlerinin içerdikleri demir oranlarının listesini bilgilerinize sunuyoruz:

      Sütün ismi  Litredeki demir miktarı (mg/lt)

* Aptamil 1       5.3

* Aptamil 2       12

* Aptamil 3       13

* Bebelac 1       7

* Bebelac 2       12

* Bebelac 3       12

* Bebelac Almiron 5.1

* Berker Carmomil1      7.4

* Berker Carmomil 2     12

* Berker Carmomil 3     11.9

* Berker Organik 1      5

* Berker Organik 2      10

* Conformil 1           5.4

* Conformil 2           12

* Holle Organik 1       5.5

* Holle Organik 2       10

* Milumil 1       7.2

* Milumil 2       12

* Nan 1                 8

* Nan 2                 11

* Omneo 2         12

* SMA Gold        8

* SMA White       8

* SMA Progress          13

* SMA Wysoy       8

BUNLARI BİLİYOR  MUYDUNUZ?

Karaciğer, kırmızı et, ıspanak gibi besinlerin yanı sıra fasulye, armut, kuru üzüm, kuru kayısı, brokoli  ve midye gibi besinlerin zengin demir kaynakları olduğunu ve demirin C vitamininden zengin gıdalarla beslenilmesi durumunda daha iyi emildiğini biliyor muydunuz?