O’na göre tarih 1936’da durmuştu, çünkü artık iki artı iki beş etmeye başlamıştı. 

Büyük İngiliz yazar George Orwell bir makalesinde İspanyol İç Savaşı’na dair anılarını aktarır. 1936 yılının ortasında 33 yaşında olan Orwell (gerçek ismiyle Eric Arthur Blair), savaşın başladığını duyar duymaz faşizme karşı demokrasinin, yani cumhuriyetçilerin ve işçi sınıfının yanında savaşmaya karar verir. Aralık 1936’da İspanya’ya varır ve bir ömre bedel altı aylık savaşını yaşamaya başlar.

1942 yılında geriye dönüp baktığında öyle çarpıcı ve dürüst şeyler yazar ki Orwell, adeta savaş dersleri verir; stratejistler için değil, basitçe ‘insan için’, ön yargıdan ve nefretten sıyrılmış ‘hakikat’ tiryakileri için... Yazdığı hatıraları arasında en kişisel olanından (bir keskin nişancı tarafından boğazından vurulduğundan, kurşunun neredeyse atardamara isabet ettiğinden, sesinin duyulmaz hale geldiğinden) bahsetmemesi, onun özgeci-liğini kanıtlar gibidir.

Savaşın en temel deneyimlerinden birinin insan kaynaklı iğrenç kokulardan kaçamamak olduğunu söyler. Örneğin, askeriyedeki tuvalet Orwell’i hep şu düşünceyle baş başa bırakmış: ‘İşte buradayız, devrimci ordunun askerleri olarak Faşizme karşı demokrasiyi savunu-yoruz, bir şey için savaşı-yoruz, ve hayatlarımızın detayları, hapishanelerdeki kadar sefil ve onur kırıcı’...

Savaşa dair temel korkuyu ise, o katıksız gerçekçiliğiyle, ön cephede savaşan askerin yaşadığını söyler.

Orwell’e göre, o asker savaşın politik boyutunu düşünemeyecek kadar yorgundur. Dahası, ateş altında kalan askerin altını ıslatması da sıkça karşılaşılan, olağan bir vakadır, çünkü, militarist sloganların ezberlettiklerinin aksine, asker üşür, acıkır, korkar.

‘Bariz olanı kavrayamayacak kadar medenileştik,’ der Orwell. ‘Hayatta kalmak için pek çok kez savaşman gerekir, ve savaşmak için de kirlenmen gerekir. Savaş kötüdür, şerdir, ve pek çok kez ehvenişerdir, kötü olanların içinde iyidir.’ Mecburiyetten olmalıdır, çünkü ihtişamlı, şerefli hiçbir yanı yoktur. Yarı çıplak, pantolonunu yukarı çekmeye çalışan bir düşman askerini niye vuramadığını da anlatır Orwell: ‘Ben buraya Faşistleri vurmaya geldim, ve pantolonunu yukarı çekmeye çalışan bir adam, Faşist değildir, görünürde bir insan evladıdır, sana benzemektedir ve senin onu vurasın gelmez’. İnsanlığın ortak paydasını bel altı faaliyetlerde arayıp bulmanın önemi aşikârdır.

Bir de, ‘Tarih 1936’da durmuştur’ fikrini dile getirmişti. Totaliter rejimlerin genel seyri onu bu düşünceye sevketmişse de esasen İspanya’da gözlemledikleri Orwell’i bu tuhaf ve korkutucu sonuca yöneltmişti. Gazetelerde çıkan haberlerin gerçeklerle uzaktan yakından hiçbir ilişkisi olmaması; örneğin, çatışma olmayan yerlerde büyük zaferler kazanılması, yüzlerce insanın öldüğü yerlere dair tek bir satırın yazılmaması, cesurca savaşan birliklerin hain ve korkak, ha-yatlarında tek bir el bile ateş etmeyenlerin kahraman ilan edilmeleri, tarihin tabutuna son çivinin çakıldığının kanıtıydı.

Orwell’i esas korkutan şey, ‘nesnel gerçek’ kavramının tedavülden kaldırılması ihtimaliydi. Elbette Orwell tarihin genellikle hatalı ve taraflı yazıldığının farkındaydı, fakat buna rağmen en kindar toplumların tarihçilerinin bile üzerinde uzlaştıkları tarihsel gerçekler vardı, olmalıydı. En azından, tarihin bir disiplin olarak ‘bir gerçekliğe ulaşma’ ilkesi vardı ve artık bu ilke tamamen unutulmaya yüz tutmuştu. Tarih yalnızca sürü psikolojisiyle hareket eden grupları tatmin etmek, onların ideolojilerini doğrulamak için yazılmaya başlanmıştı.

Orwell totaliter rejimlerin bizlere yaşatacağı en korkunç kâbusun yalnızca geleceğimizi tamamen zapturapt altına alan bir mutlak hiyerarşiden ibaret olmayacağını düşünüyordu. ‘Geçmiş mühendisliği’ bizleri her türlü yaşanmışlıktan kuşkulanmaya itecekti. Orwell’in sözleriyle, ‘eğer Lider şu veya bu olay hakkında, bu hiç gerçekleşmedi,’ derse — o halde, bu hiç gerçekleşmedi. Eğer iki artı ikinin beş ettiğini söylerse — eh, iki artı iki beş eder. Bu ihtimal beni bombalardan daha fazla korkutuyor, ve geçtiğimiz birkaç yılın deneyimlerine baktığımda bu hiç de boş bir korku değil.

General Franco’nun İspanya Cumhuriyeti’ni yok etmesine destek olan korkak İngiliz sermayedarlarını, Alman ve İtalyan faşistlerini ve sinsi Stalinistleri kınayan Orwell’e göre bu gibi destekçilerin ortak yönü, özgür ve eşit insanların kuracağı dünyada kaybedecek çok şeylerinin olmalarıydı. Bu yüzden kaybettirdiler, dehşete kapılıp insanlık dışı suçlar işlediler, sapıttılar. Bu yüzden insan gibi yaşamak isteyenlere, biraz yemek, bir ev, birkaç temiz çamaşır, makul çalışma saatleri talep edenlere tahammül edemediler.

Yine de demokrasi muhafızlarının yenilgisinde bir zafer görmüştü Orwell. Milis kuvvetlerine katıldığı ilk gün tokalaştığı bir İtalyan askerin unutamadığı yüzünde gördüğü zaferi (zafer değilse bile, adil olanların tarafını tutmanın sağladığı eşsiz huzuru) bir şiirle anlatmaya çalışmıştı: ‘Beni kusturan kokmuş kelimeler / onun kulaklarında hâlâ kutsiydi / Ve benim kitaplardan yavaşça öğrendiklerim / onun doğuştan bildikleriydi / İtalyan asker, iyi şanslar sana / ama şans cesur için değil / Ne geri verecek dünya sana? / Hiçbir zaman senin verdiğin kadarını değil’...

Savaş kaybedildi. İtalyan asker Troçkist ya da anarşist olduğundan Stalin’in ya da Hitler’in katilleri tarafından muhakkak öldürüldü. Ölüm sırasında fotoğrafı çekilen İspanyol özgürlük savaşçısı ise meşhur insan hakları beyannamesinde belirtilen ‘insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere’ karşı savaşabildiği ölçüde yok yere vahşileşmedi. ‘İnsanın zulüm ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için’ hayatını vermediyse şayet, dünyanın ona ne geri verdiği şüpheli.