Geçen cuma-cumartesi, Başbakana bağlı YAGA'nın Merit Otel'de yaptığı "Kuzey Kıbrıs Yatırım Strajesi Arama Konferansı"na katıldık. Konferanstaki sunumlar oldukça etkileyici ve bilgilendiriciydi.

Bunlardan biri de, Kıbrıs Türk Yatırım Geliştirme Ajansı(YAGA)'nın, bir bakıma durum tespiti niteliğinde yaptırdığı "İş Yapılabilirlik" araştırmasının(doing business) sunumuydu.

Bilhassa, eli-yüzü düzgün yabancı yatırımcılar herhangi bir ülkeye yatırım yaparken bu gibi endekslere çok önem verir. Yatırımcı, yatırım yapacağı ülkenin iş yapma kolaylığını bilmek ister. Çünkü, daha sonra görünmeyen maliyetlerle uğraşmak istemez.

YAGA, direkt yatırımların artırılması yanında, yatırım ikliminin iyileştirilmesi içinde uğraşacak bir kurumdur. Çünkü, yatırım ortamı ve iş yapmakla ilgili en tepede makro düzeyde herşeyi görme fırsatı var.

O yüzden, bu araştırma, kendiliğinden YAGA için bundan sonraki performans ölçü birimi haline de gelecektir. Araştırma sayesinde, artık yatırım iklimi ve iş yapılabilirlik konusunda dünyada nerede olduğumuzu ve işe nereden başlayacağımızı kısmen biliyoruz.

Dünya Bankası tarafından 179 ülkenin iş yapabilirlik endeksi hesaplanıyor. Araştırmayı yapan şirkete göre biz 106. sıradaymışız. Elbette, endeksin ortaya çıkmasında ve araştırma sırasında bazı veri eksiklikleri ve kıyas sıkıntımız olmuştur ama önemli olan kabaca nerede olduğumuzu görebilmektir. Bu açıdan artık elimizde bir referans var.

Araştırmada, "firma kuruluş işlemleri, lisans ve izin işlemleri, işe alma ve çıkarma, emlak alım ve kayıt, kredi temini, yatırımcının korunması, vergi ödeme işlemleri, dış ticaret işlemleri, ticari sözleşme yaptırım gücü, firma kapama işlemleri" gibi 10 temel parametreye bakılıyor.

Bir bakıma, elverişli yatırım iklimi ortamı ve kolay iş yapma imkanını tarif eden endekse göre, "kredi temin kolaylığı, firma kuruluş işlemleri, dış ticaret kolaylığı, yatırımcının korunması, vergi ödeme kolaylığı" konularında oldukça kötü durumdayız.

Kredi temini konusunda son sıradaki Kongo D.C.(179.) ile ayni düzeydeyiz. Hade bunu anladık, izolasyonlara..vs bağlıyoruz. Ayni şekilde, dış ticaret yapma konusundaki sıkıntımızı da anladık...

Ama firma kuruluş işlemlerinde, 18 prosedür sayısı ile dünyadaki en kötü performansla, dünyada en zor şirket kurma ortamına sahip ülke olmayı nasıl açıklayabiliriz?...Bunu anlamak ve anlatmak mümkün değildir.

Bu, tıpkı Mağusa limanında kendi kendimize koyduğumuz yerel izolasyon gibi bir ekonomik akılsızlıktır. Düşünün, Türkiye'de şirket kurmak için 6 işleme, Kanada'da 2 işleme ihtiyaç var. Dünyada iş yapma konusunda en kötü performansa sahip Kongo D.C.'de bile 13 işlem var. Bürokrasinin ne demek olduğunu bundan daha iyi ifade eden bir veri olamaz herhalde.

Bu kötü performansın ortaya çıkmasında güvensizlik, ekonomik akılsızlık, koordinasyonsuzluk ve gereksiz tekrara dayalı kırtasiyecilik var. Ustalık, kolay açıp-kolay kapatmaktır ve bunların da mümkün olduğunca "beyan usulü" ile olmasını sağlamaktır.

Serbest piyasa beyan usulü ile çalışır ve hata yapan af olmaksızın cezalandırılır. Serbest piyasada, birey bazlı "beyan usulü, şeffaflık ve ödül-ceza" işin sırrıdır.

...İş yapabilirlik endeksine göre, bazı alanlarda global ortalamalara yakın görünüyoruz. "Emlak alım ve kayıt, ticari sözleşme, firma kapama..vs " konularında ortalamalara yakınız. Halbuki, izolasyonlar altında olan bir ülke, fark yaratmak adına bu konularda değil ortalamalara yakın; bence çok daha iyi durumda olması gerekir.

...Enterasan bir şekilde, emek piyasası ve sosyal güvenlik pozisyonumuzu tarif eden "işe alma ve çıkarma" konusunda esnek bir konumdaymışız. Endeks, bize henüz işe alma ve çıkarma konusunda diğer ülkelere göre emek piyasamızı çok fazla katılaştırmadığımızı söylüyor.

Umarım, elimizde olan bu tek avantajı da, % 99'u mikro düzeyde olan işletmelerimize, toplu sözleşme ve sendikalaşma gömleğini giydirerek kaybetmeyiz! Çünkü, biz, bazı konularda en sonda yapacağımızı, kolaya ve populizme kaçarak en başında yapıyoruz.

Sonuçta, iş yapılabirlik endeksi bize ilk etapta kabaca nelere fokus olmamızı gösteriyor. En kısa sürede, bu endeksteki pozisyonumuzu iyileştirmeye dönük eşzamanlı ve kapsamlı bir paket hazırlamalı ve bunu hayata geçirmeliyiz.