Tüm dünya ABD'de başlayan ve dalga dalga dünyaya yayılan finans krizini kaygıyla izliyor. Dev bankalar arka arkaya iflas ediyor, ucuza satılıyor ve devletleştiriliyor. Nerdeyse her gün bir bankanın daha tehlikede olduğunu okuyoruz. Daha düne kadar pembe tablolar çizen Başkan Bush, Amerikan ekonomisinin büyük tehlikelerle karşı karşıya olduğunu söylüyor. Bush hükümetinin hazırladığı 700 milyar dolarlık kurtarma paketi ile ilgili tartışmalar devam ediyor. Vergi mükelleflerinden toplanan 700 milyar doların, açgözlülük nedeniyle krize yol açan bankaları kurtarmakta kullanılması doğru mu? Bu tartışılıyor. İngiltere ve Almanya gibi büyük ekonomiler, krizin faturasının kendilerine de çıkacağını biliyor ve bunun kaygısı içindeler. İngiltere'de Northern Rock bankası devletleştirilmişti. Dünkü İngiliz gazetelerinde Bradford & Bingley bankasının mercek altına alındığı ve devletleştirilmesinin beklendiği haberleri vardı. The Independent gazetesi "İngiltere de bu fırtınanın merkezinde" yorumunu yaptı. Der Spiegel dergisi, Almanya Maliye Bakanı ile yapılan bir söyleşiyi yayınladı. Alman Bakan "ABD'nin günahları nedeniyle Almanya büyük fatura ödeyecek" diyordu. Finans krizi, Rusya'yı da derinden etkiliyor. Rusya'nın kaybı büyük ama fırtına devam ediyor.

   Şimdi yaşanmakta olan krizin, 1929 dünya ekonomik krizinden bu yana yaşanan en büyük kriz olduğu artık tartışma götürmez. Kapitalist sistem büyük bir bunalım içinde. Bu krizin nasıl ve ne zaman aşılacağı, kriz sona erdiğinde nasıl bir tablo oluşacağı henüz bilinmiyor. Bildiğimiz şu: Tüm dünyanın kaderini etkileyecek bir süreç yaşanıyor. ABD ekonomisi zatürree olmuş. Bu durumda diğer ekonomiler acaba ne olur? Fırtına dindiğinde ABD hâlâ dünyanın finans merkezi olacak mı?

   1970'li yıllarda (gençlik yıllarımızda) yazdığımız her yazıya aşağı yukarı şöyle bir cümleyle başlardık. "Kapitalizmin bunalımı derinleşiyor. Kapitalizmden sosyalizme geçiş çağındayız." Bilindiği gibi bizim beklentilerimizin aksine sosyalizmden kapitalizme geçiş yaşandı. Şimdi kapitalizm gerçekten derin bir bunalım yaşıyor. Elbette, bu bunalımın sosyalizmle sonuçlanması beklenmiyor. Ama, "tarihin sonunu" ilan edenlerin, en az bizim 1970'li yıllarda yanıldığımız kadar yanıldıklarına kuşku yok. Sovyetler Birliği'nin yıkılması ile tarih sona ermedi. Kapitalizm nurlu ufuklara doğru ilerlemiyor.

   İşte bu ortamda, ABD ve Avrupa üzerinde bir hayalet dolaşıyor. Karl Marks'ın hayaleti. Ekonomik kriz derinleştikçe kafalarda "Acaba Marks haklı mıydı?" sorusu oluşuyor. Anglikan Kilisesi Başpiskoposu Dr. Rowan Williams, bu konuda sesli düşünerek, "Marks haklıydı" demiş. Dr. Williams "Tahayyül edilemeyecek düzeyde bir kurmacayla bir o kadar tahayyül edilemeyecek çapta servet elde edildi. Marks, var olmayan şeylere gerçeklik, güç ve aracılık atfedilmesiyle vahşi kapitalizmin bir tür mitolojiye dönüştüğünü gözlemlemişti. Başka şeylerde değilse bile bunda haklıydı" diye yazmış. Sanırım devam etmekte olan kriz bağlamında Marks'la ilgili tartışmalar devam edecek. Zaten, Sovyetler Birliği'nin yıkılması ile Marks'ın teorilerinin çöpe atıldığı, unutulduğu iddiaları doğru değildi. İngiltere'nin önde gelen üniversitelerinde sosyal bilimler dalında öğrenim gören öğrenciler Marks'ı mutlaka okumak zorundadır. Marks olmadan sosyal bilim olmaz. ABD'nin tanınmış iktisatçılarından Prof. Douglass C. North (gençlik yıllarında Marksistti) "Marks'ın teşhisi doğruydu, tedavisi yanlıştı" diye bir görüş ortaya koymuştu. Tabii, bu görüş de tartışılabilir. Şimdi var olan kapitalizmin, Marks'ın döneminde var olan kapitalizmden çok farklı olduğuna kuşku yok. Ancak, kapitalizmin krizleri konusunda Marks'ın tespitleri doğruluğunu koruyor. Marks'ın beklentisi bu krizlerin kapitalist sistemi yıkmasıydı. Halbuki kapitalizm, yaratıcı çözümlerle krizleri aşmayı ve kendini adapte etmeyi çok iyi başardı. Büyük olasılıkla şimdi de başaracak.

   Global finans krizinin şu ana kadar yol açtığı zarar çok büyük. Potansiyel fatura yüksek gözüküyor. Kapitalist kurumların prestiji büyük sarsıntıya uğradı. Global finans rejiminin gözden geçirilmesi zorunlu hale geldi. Yeni dönemde sermaye ihracında Çin, Japonya ve Almanya ön plana çıkacak gibi. Fakir ülkeler ise, artan akaryakıt ve gıda maddeleri fiyatları ile boğuşmaya devam edecek.