Ergun Çağatay'ın yapımını üstlendiği ve fotoğraflarını çektiği, Doğan Kuban'ın editörlüğünü yaptığı "Türkçe Konuşanlar" kitabı, farklı coğrafyalarda Türkçe konuşan topluluklarla ilgili çok değerli bir eser. On yıldan fazla süren bir çalışmanın ürünü. Önce "The Turkic Speaking Peoples" başlığı ile İngilizce yayımlanmıştı. Şimdi, Y.E.M. Yayınevi tarafından Türkçe olarak da yayımlandı. Kitabın alt başlığı: "Orta Asya'dan Balkanlara 2000 yıllık sanat ve kültür." Kitapla ilgili tanıtımı kısa süre önce Cumhuriyet Kitap Eki'nde okumuştum. Daha önce, Prof. İlber Ortaylı'nın kitaplarından hareketle, sadece yakın tarihi bilmenin yeterli olmadığını, Osmanlı tarihini de iyi bilmek gerektiğini yazmıştım. Osmanlı tarihi, Türklerin tarihinde özel bir yere sahip. Ancak, yakın tarih ve Osmanlı tarihini daha genel bir çerçeveye oturtmak gerek. Sanırım "Türkçe Konuşanlar" kitabı bu açıdan çok yararlı olabilir.

Bilindiği gibi Sovyetler Birliği'nin yıkılmasından sonra Türkçe konuşan yeni devletler kuruldu. Ayrıca başka devletlerin sınırları içinde Türkçe konuşan topluluklar var. Türkçe geniş bir coğrafyada ortak payda. Doğan Kuban "Türkçe konuşan toplulukların tek kimlik kanıtı dildir" diyor. Soğuk Savaş döneminde bu konular pek konuşulmazdı. Tabu sayılırdı. Bu konularla ilgilenmek Pantürkizm, turancılık olarak algılanırdı. Ayrıca, Sovyetler Birliği döneminde bu konuda yerinde araştırma yapıp kitap yazmak mümkün değildi. Cumhuriyet Kitap Eki'nde yayınlanan söyleşide Ergun Çağatay söyle diyor: "Sovyetler Birliği çökmeseydi bu kitap hiçbir zaman gerçekleşmeyecekti...Kitabı hazırlamak için geçen on yıldan fazla sürede gün geldi, eski komünist yönetim zamanında gitmeyi hayal dahi edemeyeceğim Rusya ve Orta Asya'nın en ücra köşelerine kendi aracımla seyahat ettim."

Gerçekten şimdi bu konularda araştırma yapmak çok daha kolay. Çeşitli ülkeleden bilim insanları, Türkoloji uzmanları bu konularda yoğun çalışmalar yapıyorlar. "Türkçe Konuşanlar" kitabında Türk, Alman, Amerikalı, Fransız, İsveçli, Kazak, Norveçli, Özbek, Rus, Ukraynalı uzmanların yazıları ve çok sayıda fotoğraf yer alıyor. Kitap beş ana bölüme ayrılmış: 1- Dil ve Kimlik; 2- Türk-Avrasya Simbiyozu; 3- Din; 4- Sanat ve Mimari; 5- Güncel Sahne. A History of Inner Asia (İç Asya'nın Tarihi) isimli kitabın yazarı Svat Soucek, "Türkçe Konuşanlar" kitabı için şunları yazmış: " Bu kitap Türklerin mirasını, kültürel değerlerinin önemini ortaya koyarken, okurları da yeryüzünün en zengin uygarlıklarından birini keşfetmeye ve günümüz dünyasındaki rolünü anlamaya yöneltiyor." Zeynep Oral "Türk dili konuşan halkların destanı, bir kitaba dönüştü" diye yazmış.

Ergun Çağatay "bir değişim başlatmak umudu ile Türklerin Güney Sibirya'dan, Kuzey Moğolistan'dan başlayan, Çin, Orta Asya, Hindistan, Anadolu, Balkanlar ve Orta Avrupa'ya kadar yayılan bir çoğrafyada ortak kültür yaratan uzanışının ancak ufak bir bölümüne ışık tutmak adına hazırladık bu kitabı." diyor. Doğan Kuban, kitabın girişinde "Türklerin parça parça tarihini içeren bu antolojideki makaleler ve Türkçe konuşan halkların dağınık yaşamını yansıtan fotoğrafların amacı, Avrasya tarihinin önemli bir bölümünün tekrar inşa edilmesinde yeni ufuklar açmaktır" diyor. Tarihten ders alabilmek için önce tarihi iyi bilmek gerek. "Türkçe Konuşanlar" bu konuda zengin bir kaynak.

Kitapta kültürün önemine vurgu yapılıyor. Ergun Çağatay kültür konusunda şunları söylüyor: "Tarihin çöplüğü, askeri ekonomik güçleri ne olursa olsun, kültürünü koruyamayan kavimler, devletler ve imparatorluklarla doludur. Türklerin hiç olmazsa kendi tarihlerinden ders almaları gerekir. Kurdukları çok sayıda imparatorluk, en büyük zayıflıkları olan kültür ve bilgi yoksunluğu nedeni ile dağıldı. Korumasız ve sahipsiz kalan kültür nüvesinin, hemen bir başka kültür tarafından emilip yutulduğu gerçeğini geçmişte defalarca yaşamamıza karşılık unuttuk."

Doğan Hızlan, Hürriyet gazetesindeki köşesinde "Türkçe Konuşanlar" kitabını tanıtırken okuyucularına özellikle şu bölümleri salık vermiş: Türkler ve Bizanslılar- Nevra Necipoğlu; Anadolu'ya Göç Öncesi Türk Mutfağı- Tuğrul Şavkay; Tarihte Türkiye ve Avrupa: Osmanlı-Türk İmparatorluğu- Halil İnalcık; Tarihsel Süreç İçinde Türklerin İslam Yorumu- Ahmet Yaşar Ocak; Mimaride Ortak Yaşam: Anadolu'da Türk Mimarisi- Doğan Kuban; Çağdaş Türkiye'de Türk Kimliği- Nuri Bilgin; Uzak ve Yakındoğu Arasında Bir Başka Geçit: Mehmet Siyah Kalem- Filiz Çağman.

Tarih ve kültürümüzle ilgilenen herkesin bu kitabı okumasında yarar var.