Cyprus Today sol
  • 30 Nisan 2018, Pazartesi 10:06
Prof. Dr. OğuzKARAKARTAL

Prof. Dr. Oğuz KARAKARTAL

Urkiye Mine Balman ve Lefke

***Değerli şair-yazar Urkiye Mine Balman’ın vefat haberini Değerli Ahmet Tolgay Bey’in facebook yazısından öğrendim. Merhume için yazdığım bir yazıyı KIBRIS gazetesi okurlarımız için paylaşıyorum. Mekanı cennet olsun.

1927’de Lefke’de doğan Urkiye Mine Balman, Kıbrıs Türklerinin ilk kadın şairlerinden biridir. Viktorya Kız Lisesi’ni ve Kız Öğretmen Koleji’ni bitirmiş, öğretmen olarak 1946’dan emeklilik yıllarına kadar topluma hizmeti geçmiştir. Her Kıbrıslı gibi doğduğu yeri (Lefke) ve vatanı Kıbrıs’ı, büyük bir aşkla sever. İlk şiirleri dönemin tanınmış gazetelerinden Söz’de çıkar.

Her dönem Kıbrıs Türk aydınının yüzü Türkiye’ye dönüktür. Kıbrıs Türk şair ve yazarı için edebiyat, kültür ve sanatta bir çekim merkezi olan İstanbul’da adını duyurmak ve oralarda eserlerini bastırmak, hem bir prestji hem de Türkiye ve dünyaya açılabilme şansını bulmak demektir. Bundan ötürü Urkiye Mine Balman da aynı yolu izler. Kıbrıs Türklerine ve Kıbrıs ulusal davasına gönül vermiş gazeteci-yazar Sedat Simavi’nin çıkardığı Yedi gün başta olmak üzere çeşitli edebi dergiler kucağını Kıbrıslı sanatçılara da açar. Yedigün ’ün edebiyat sayfasını yöneten Resimli Türk Edebiyatı Tarihi yazarı, edebiyatçı Nihad Sami Banarlı’nın Kıbrıs Türk şair ve yazarlarına desteği büyüktür. Pembe Marmara’dan, Urkiye Mine Balman’a birden fazla Kıbrıs Türk kadın şairesi, İstanbul’da şiirlerini yayınlatma başarısı gösterir.

Urkiye Mine Balman, Kıbrıs’a gidip gelen ve ada konusunda kitap da kaleme alan gazeteci, şair ve yazar Şemsi Belli’nin de dikkatini çeker. Şemsi Belli, Balman’ın 1952’de bastığı Yurduma Giden Yollar adlı şiir kitabını beğenir ve onun hakkında bir tanıtma yazı yazar. Belli, Urkiye Mine Hanım’ın kitabındaki şiirlerden biri olan “Lefke” isimli şiirinden: “ Şairin “Lefke” ismini taşıyan şiirinden de yine yurt hasretinin duman duman tüttüğünü ve gayet renkli tabloların önümüzde geçit resmi yaptığını görüyoruz.” diye söz eder.   Bu noktada Urkiye Mine Balman’ın “Lefke” başlıklı şiirini, “Akdeniz coğrafyası-insan ilişkisi ve Adalı Türk kimliği” bağlamlarında ele almak mümkündür:

 

 

 

LEFKE

Dağların göğsüne uzanmış dinler

Salkım salkım hurmaların sesini

Ezeli bir aşkla duygulanır yer

Rüzgar yola dökmüş şen nefesini

*

Tatlı akşamların hülyȃsı deniz

Akar gönüllere bir çağlayana su

Yıldızlardan düşer gönlüme bir iz

Yakıyor içimi hasret duygusu

*

Zümrütten bahçeler cennet mi nedir?

Toprağı nakışlar düşen her yaprak

Altın portakallar bir hazinedir

Coşkun pınarla uyanır toprak

*

Nağmelerle coşar orda tabiat

Kavaklar göklerin tek ifadesi

Feyz ve bereket artıyor kat kat

Bir tatlı musıki suların sesi

*

Bekler nasibini altın meyvalar

Boşaltır suyunu gönlüme dere

İlȃhi seslerle coşar ovalar

Gökten bir yeşil nur dökülür yere

*

Mevsim tomruk, tomruk açar dallarda

Huzur geziniyor gölgeliklerde

Limon çiçekleri kokar yollarda

Cennetten melekler gezer bu yerde

*

Lefkem! Canım Lefkem; doğduğum diyar

Tatlı hülyȃlarım titrer bu günde

Yeşil bahçelerde çocukluuğum var

Kalbim kanatlanmış uçar gökünde

 

“Akdeniz coğrafyası-insan ilişkisi ve adalı kimliğin karakteristikleri” konularında Hırvat yazar Pregrad Matvejevic’in Akdenizin Kitabı adlı eseri ile Özkul Çobanoğlu’nun Adalı Türk kültür ve karakteri bağlamındaki yazıları önemli referanslardır. Matvejevic, “Akdenizliler, doğdukları ülkeden çok doğdukları kente bağlıdırlar ve onların asıl devletleri ve ülkeleri doğdukları kentleriydi” yorumunda bulunur.  Kıbrıs Türkleri için de bu kriter geçerlidir. Adalılar için adası, dışına gidilip gurbette yaşansa bile eninde sonunda döneceği yeridir, vatanıdır. Yaşadığı adaya, doğduğu beldeye bağlı olma, hatta onunla övünme (kampanalizm) adalı insan karakterinin özelliklerinden biridir.  On iki yıl adası, vatanı Kıbrıs’tan ve doğduğu Lefke’den ayrı kalan Urkiye Mine de duygularını, hasretini içeren şiirlerini topladığı kitabına Yurduma Giden Yollar adını verir. “Lefke” şiirinde toprağı Lefke’ye özlemini dile getirir:

 

Lefkem! Canım Lefkem; doğduğum diyar

Tatlı hülyalarım titrer bu günde.

Yeşil bahçelerde çocukluğum var

Kalbim kanatlanmış uçar gökünde.. (s.28-29)

 

Akdeniz adalarında iklim de yaşantıyı şekillendirir. Akdeniz’in bitki örtüsü ile coğrafyasının oluşumunda hatta insan karakterinin belirginleşmesinde iklimin önemli etkisi vardır. Ünlü Akdeniz Dünyası kitabının yazarı Fernand Braudel: “Akdeniz birliği her şeyden önce iklime dayanır” der.  Adaların bir başka yanı coğrafya-insan ilişkisinin yoğun yaşanması ve bu bağlamda edebiyat üretimine izin vermesidir. Akdeniz ve Adalar Denizi adalarının coğrafyalarındaki “çam, servi, limon, portakal, mandalin, turunç ağaçlarıyla; sardunya, yasemin, sünbül, nergis” çiçeklerinin bolluğu adalı şairlerin bunlardan etkilenmesini, sinesteziyi, beş duyu organıyla yoğun biçimde dış dünyayı teneffüs etmesini beraberinde getirir. Urkiye Mine Balman’ın “Lefke” şiiri, Akdeniz-Lefke coğrafyası ve insan (şaire) birlikteliği üzerine kurulmuştur. Akdeniz coğrafyasına özgü “hurmalar, portakallar, limonlar ve onların kokuları şairin dizelerine akseder:  “Dağların göğsüne dayanmış Lefke, bir yanda “salkım salkım hurmaların rüzgarda çıkardığı sesi” dinler, bir tarafta toprağındaki “altın portakallar bir hazinedir” ya da “bahçeler portakal, limon sergisi” dir ve “limon çiçekleri kokar yollarda.”

Urkiye Mine Balman’ın “Lefke” şiirinde üzerinde durulması gereken bir diğer nokta ise, “tabiat-doğa sevgisi ve Tanrı’nın bir ressam gibi onu çizdiği” yani panteizm düşüncesidir:

Üstüste yaslanmış sıra tepeler

Bu renkler, güzellik Tanrı vergisi

Bir yeşil fırçayla boyandı her yer

Tanrı’nın çizdiği bir tablo olan Lefke’deki bahçeler de ilȃhi özellik taşırlar: “Zümrütten bahçeler, cennet mi nedir?” diye soran şaire:

İlȃhi seslerle coşar ovalar

Cennetten melekler gezer bu yerde diye ekler.

Akdeniz coğrafyasındaki adaların önemli bir sorunu içme ve kullanma suyu sıkıntısıdır. Bu sorun Kıbrıs adasında da kendisini gösterir. Yağışın azlığı, kuyuların yetersizliği, çeşme başındaki su kuyrakları, sıraları edebi eserlere de yansır. Buna rağmen “cennetten bir yer” olan Lefke, su açısından ayrıcalıklıdır. Şaire Lefke’de, “coşkun pınarla uyanır toprak”, “bir tatlı musıki suları sesi” ve “boşaltır suyunu gönlüme dere” dizeleriyle bu su zenginliğini dile getirir.

İnsanı ve tabiatı oluşturan, etkileyen dört unsur nazariyesi olarak (anȃsır-ı erbaa) nitelendirilen “su, toprak, hava ve ateş” unsurlarıyla ilgili sözcüklere Urkiye Mine Balman’nın şiirinde de rastlıyoruz:

Su: “deniz, çağlayan su,  coşkun pınar, suların sesi, dere..”

Toprak: “dağ, bahçe, toprak, tabiat, tepeler, ovalar..”

Hava: “rüzgar, nefes, yıldızlar, gök, gökler, kanat..”

Ateş: “ yakıyor, zümrüt, altın portakallar, altın meyvalar..”

Akdeniz coğrafyasında yazılan edebȋ eserlerde mutlaka kendine bir yer bulan ve jeoliterer (insan-coğrafya ilişkilerinin edebiyatı yansıması) bağlamda ele alınabilecek bitki-ağaç,  “portakal, limon ve benzer turunçgiller” dir. Ahmet Hamdi Tanpınar, çocukluğunun geçtiği Kerkük Antalya bahçelerinde portakal ağacına olan sevgisini dile getirirken, Hasan Ȃli Yücel,  “Adana ve Mersin” gezilerinin sonucunda yazdığı “Portakal’a Kaside”  adlı yazısında “ilȃhi bir kokusu” olduğuna inandığı  “turuncu kürecik” portakal ile vatan sevgisi arasında ilgi kurar ve şöyle der:

“Sevgili vatandaşım portakal... Onun köklerini salıp kuvvet ve hayat aldığı topraklardan ben de aynı şeyleri kendime kalbederek yaşamıyor muyum? Türk portakal, Türk vatanının bir parçasıdır. Bunu seven onu da mutlaka sevcektir.”

İşte Urkiye Mine Balman’ın Lefke” şiirinde de, Lefke’nin yeşil doğası ve altın portakalları,  vatan sevgi ve hasretinin ifadesi olmuştur.

 

Kaynakça

BALMAN, Urkiye Mine.  Yurduma Giden Yollar, Bozkurt Basımevi, Lekfoşa 1952, 116 s.

BRAUDEL, Fernand. Akdeniz, Mekân, Tarih, 2.Baskı, Metis Yayınları,  İstanbul 1995

ÇOBANOĞLU, Özkul. “Akdeniz Bağlamında Adalı Türk Kimliğinin Oluşumu ve Osmanlı Uygarlığına Katkıları Üzerine Tespitler”, Folklor/Edebiyat 2003, Sayı:23, C.VI, s.55-64

KARAKARTAL, Oğuz.  Kıbrıs’ta Türkiye Kültür Adamları ve Eserleri (1873-1974), Doğan Kitab, İst. 2010

MATVEJEVIC, Pregrad. Akdeniz’in Kitabı (Çev: Tolga Esmer), Yapı Kredi Yayınları, İst.l 1999

ÖZNUR,  Şevket.  Kıbrıs Türk Yazınının İlk Kadın Şairlerinden Urkiye Mine Balman, Gökada Yayınları, Lefkoşa 2003, 246 s.

TANPINAR, Ahmet Hamdi. Günlüklerin Işığında Tanpınarla Başbaşa, (Haz: İnci Enginün-Zeynep Kerman), Dergȃh Yayınları, İstanbul 2007

YÜCEL; Hasan Ȃli Yücel, “Portakala Kaside”, Atatürk Devri Türk Edebiyatı II, (Haz: Mehmet Kaplan-İnci Enginün-Zeynep Kerman-Necat Birinci-Abdullah Uçman), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1982, s.714-715


MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


YAZARLAR

tümü
    Takımlar O G B M Av P
1 YENİCAMİ AK 30 18 7 5 30 61
2 DOĞAN TÜRK BİRLİĞİ SK 30 17 6 7 19 57
3 GAÜ ÇETİNKAYA TSK 30 16 7 7 15 55
4 BİNATLI YSK 30 14 8 8 15 50
5 MERİT ALSANCAK YEŞİLOVA SK 30 12 12 6 11 48
6 BAF ÜLKÜ YURDU 30 12 9 9 20 45
7 LEFKE TSK 30 13 5 12 16 44
8 CİHANGİR GSK 30 12 7 11 4 43
9 KÜÇÜK KAYMAKLI TSK 30 13 3 14 -1 42
10 MAĞUSA TÜRK GÜCÜ 30 11 8 11 7 41
11 TÜRK OCAĞI LİMASOL 30 13 2 15 2 41
12 L. GENÇLER BİRLİĞİ SK 30 10 7 13 -8 37
13 GENÇLİK GÜCÜ TSK 30 10 4 16 -25 34
14 YALOVA SK 30 6 7 17 -23 25
15 YENİ BOĞAZİÇİ DSK 30 5 9 16 -35 24
16 OZANKÖY SK 30 4 7 19 -47 19
yukarı çık
ubp popup