Futures ve forward sözleşmeleri arasındaki farklar

   Türev ürünler konulu yazı dizimin üçüncü ve sonuncusunu ilgilenenlere faydalı olacağı düşüncesiyle futures ve forward sözleşmeleri arasındaki farklara ayırdım.

   Daha önceki yazımda da ifade ettiğim gibi gerek futures ve gerekse forward işlemleri ileriki bir tarihte önceden belirlenen fiyat ve miktar üzerinden bir varlığın alım ve satımının taraflar arasında kararlaştırdığı sözleşmelerdir.

Futures sözleşmeleri (futures contracts)

   Yeknesak miktar ve kalitede bir varlığı önceden belirlenmiş bir fiyattan gelecekte belirli bir tarihte teslim etme ya da teslim almaya ilişkin olarak düzenlenen bir sözleşme olarak tanımlanır.

   Futures sözleşmelerinin en önemli işlevi, sözleşmeye konu mal fiyatının düşme ya da yükselmesi riskine karşı alıcı ya da satıcıyı korumasıdır.

Forward sözleşmeleri (forward contracts)

   Belirli bir varlığın, emtia, döviz, menkul kıymet, altın vb. önceden belirlenmiş bir fiyat ve miktar üzerinden gelecekteki bir tarihte alım ya da satımını öngören sözleşmelerdir.

   Forward sözleşmelerinde, alım-satıma konu olan varlığın fiyatı, miktarı, özellikleri, teslim yeri, ödeme tarihi ve diğer özel koşullar taraflar arasında kararlaştırmış, özel bir sözleşmedir. Bu bağlamda forward sözleşmelerinde önceden belirlenmiş bir ölçün (standart) söz konusu değildir.

Futures ve forward sözleşmeleri arasındaki farklar

   Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere bu iki işlem türü birbirine benzese de aralarında çeşitli yönlerden farklar vardır. Şöyle ki;

1) İşlem gördüğü piyasa yönünden (in terms of the market in which it is traded)

   Future sözleşmeler organize piyasalarda (exchange traded) işlem görmektedir.

   Borsa İstanbul’da Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP), ABD’de Chicago Board of Trade (CBOT), Chicago Mercantile Exchange (CME) ve Inter Continental Exchange (ICE) gibi vadeli işlem ve opsiyon borsalarının işlem gördüğü piyasaları örnek olarak gösterebiliriz.

   Forward sözleşmeler ise tezgâh üstü yani otc (over-the-counter) piyasalarda işlem görmektedir. İşlemlerin yapıldığı yer genellikle bankalardır. Future piyasası sözleşmeleri ölçünlüdür.

   Resmi borsalar sözleşmelerin tüm özelliklerini önceden belirlemiştir ve durağandır. Ancak borsa, piyasa koşullarına göre dilediği zaman sözleşme özelliklerini değiştirebilir. Forward işlemleri ise ölçünlü değildir. Forward işlemleri bireylerle bankalar ya da bankalarla bankalar arasında gerçekleştirilmektedir.

2) Sözleşme büyüklüğü yönünden (in terms of contract size)

   Future sözleşmeler organize borsalarda işlem gördüğü için sözleşmelerin özellikleri daha önceden belirlenmiştir. Bu nedenle bu sözleşmelerin içerik ve vadeleri ölçünlüdür.

   Forward sözleşmelerde ise taraflar gereksinimlerine göre sözleşme düzenlerler. Dolayısıyla forward sözleşmeleri ölçünlü olmayıp çeşitlilik gösterir.

3) Vade yönünden (in terms of maturity)

   Futures işlem sözleşmelerinde vade sonuna kadar bekleme zorunluluğu yoktur. Yatırımcı açmış olduğu pozisyonu vade bitiminden önceki istediği zaman kapatabilir.

   Forward işlem sözleşmelerinde ise vade sonuna kadar bekleme zorunluluğu vardır. Future işlem sözleşmelerinde vade ayları önceden belirlenmiştir. Sözleşmelere ait farklı vade ayları genellikle bir yıldan uzun değildir. Forward işlemlerinde taraflar karşılıklı yaptığı sözleşmede gereksinimlere göre vade belirlenir ve bazen vade süresi bir yıldan daha uzun süreli olabilmektedir.

4) Likidite yönünden (in terms of liquidity)

   Futures işlem sözleşmeleri örgütlü borsalarda işlem gördüğünden ikincil bir piyasadır. Yatırımcıların kolaylıkla alım satım işlemi yapabildiği ikincil piyasalar, forward işlem sözleşmelerine kıyasla likiditesi de yüksektir. Ancak toplam satış hacmi yönünden kıyaslandığında forward işlemleri future sözleşmelere karşın daha yüksek bir büyüklüğe sahiptir.

5) Uzlaşma yönünden (in terms of reconciliation)

   Futures işlem sözleşmeleri pozisyonuna sahip olan yatırımcının hesabında günlük olarak piyasaya değerlemesi yapılır.

   Mark to market adı verilen bu değerleme ile yatırımcının hesabındaki yatırım araçlarının toplam değeri, taşıdığı vadeli işlem sözleşmelerine göre sürekli güncellenir.

   Vadeli işlemlerde pozisyon alabilmek için istenilen en az güvence zorunluluğuna karşın, sürdürme güvencesi de sürekli olarak izlenmektedir.

   Gün içi uzlaşma fiyatları ise sürdürme güvencesi ve güvence tamamlama çağrıları için kullanılmaktadır.

   Forward işlemlerinde ise mark to market hesaplaması yoktur. Vade sonunda ki fiyat uzlaşma fiyatını belirler.

6) Fiziki teslimat ve riskler yönünden (in terms of physical delivery and risks)

   Future piyasasında işlemler takas kurumu tarafından güvenceye alınmaktadır. İşlemler borsada yapıldığından dolayı tarafların birbirini tanımasına gerek yoktur. Ayrıca çoğu sözleşme fiziki teslimata gitmez.

   Forward işlemlerinde ise temerrüt riski vardır. Alıcı ile satıcı birbirini tanır. Satıcı belirlenen malı ya da finansal ürünü vade sonunda teslim edemeyebilir ya da alıcı da teslimatı kabul etmeyebilir.

   Kredi riskinin forward işlemlerinde her zaman mevcut olmasına karşın future sözleşmelerinde böyle bir risk yoktur.

   Tüm türev ürünlerin içerdiği ortak ve en büyük risk, anapara kaybı olasılığının olmasıdır.

   Uygulama kararı vermeden önce tekraren belirtmem gerekirse; tüm bu tanımlardan da anlaşılacağı üzere futures ve forward işlemleri arasında belirgin farklar bulunmaktadır. Yazıma ilişik tabloda bu farkların temel ögelerini özetle görebilirsiniz.

   Her iki işlem türünün temel amacı gerek alıcı ve gerekse satıcıyı riskten korunmaktır. Bu bağlamda ilgilenenlerin işlem aşamasından önce her iki işlem türüyle ilgili farkları incelemesini öneririm.

Biraz tebessüm

   Bir tarihte Kayseri'ye bir Yahudi gelmiş. Diyelim ki adı Moiz’dir. Ticaret yapmak için Kapalıçarşı'da bir dükkân kiralamış.

- Moiz, dükkân komşularına sormuş. Bu çarşıda en çok kimden çekinmeliyim?

- Dükkân komşuları, birkaç dükkân ötesini gösterip, bak, orada bir Ahmet Ağa var, onun yanına desturla yaklaş demişler.

- Moiz Ahmet Ağa'nın yanına gitmiş. Bakmış ki dükkânı bomboş.

- Moiz, sen ne iş yaparsın Ahmet Ağa diye sormuş?

- Her şeyi alır satarım.

- O da ne demek?

- Örneğin, kabul edersen senin dişlerini satın alırım.

- Öyle şey olur mu Ahmet Ağa?

- Neden olmasın? Dişlerine 10 altın veririm. Ömrünün sonuna kadar ağzında kalsın, öldükten sonra benim olur.

- Moiz içinden, bu saf adama mı kurnaz diyorlar diye gülmüş ve öneriyi kabul ederek ver 10 altını demiş.

- Aradan birkaç gün geçmiş.

- Ahmet Ağa yanında iki-üç kişiyle Moiz’ in dükkânına gelmiş.

- Dişlerine müşteri çıktı. Malı görmek istiyorlar! Aç ağzını!

- Moiz, hani dişlerim ölünceye kadar benimdi diye kızmış.

- Ahmet Ağa, canım ölümünden sonra teslim etmek üzere satacağım demiş. Müşteriler Moiz’in dişlerine 12 altın vermişler… Ahmet Ağa az bulup reddetmiş.

- Ertesi gün Ahmet Ağa bir başka müşteri grubuyla yine Moiz ’in dükkânına damlamış. Yine dişleri muayene, yine pazarlık, müşteriler 15 altına çıkmış, Ahmet Ağa yine reddetmiş.

   Üçüncü gün başka müşteri, dördüncü, beşinci gün...

- Sonunda Moiz patlamış: Beni hayvan pazarında dişleri kontrol edilen eşek durumuna düşürdün. Al şu 10 altınını!

- Ahmet Ağa gülmüş. Olur mu öyle şey? Bu dişler 20 altını gördü. 30'dan aşağısına geri vermem.

- Moiz çaresiz, her gün ağzını kontrol ettirmektense 30 altın vermeyi yeğlemiş.

- Ahmet Ağa gülmüş: Gördün mü? Ben sana her şeyi alıp satarım dediğimde inanmamıştın! Demek ki: Her şeyi alıp satabiliyormuşum.

- Kurnazlığı işe yaramayan Moiz, 30 altını Ahmet Ağa’ya verdikten sonra ben ne büyük hata yaptım! diyerek kafasını duvarlara vurmuş.

Son söz: Ödül büyük, mesafe kısa ise işin içinde mutlaka bir hinlik vardır. (Fare nasihati)

YORUM EKLE

banner75