Kıbrıs Türk toplumuna mali yardım öngörülmesi

Kıbrıs’ta İngiliz Üs Toprakları; Türk Vakıf Arazileri Parasal Tartışmalar; Tazminatlar ve Kıbrıs Cumhuriyeti -6-

Sonuçta şu görüşe yer veriyordu: Bu çiftliklerin, Evkaf’a geri verilmesi söz konusu olamazdı. Ayrıca, Kuruluş Antlaşması’nda bu amaçla değişiklik yapmak da olanaksızdı. Bu nedenle, konu artık ilgili taraflarla Kıbrıs Hükümeti arasında yasal yollara başvurmak yöntemiyle çözüme kavuşturulmalıydı. İngiliz Sömürge Yönetimi’nin bu konuda yasal bir sorumluluğu varsa, bu sorumluluğun kurulacak Cumhuriyet Hükümeti’ne devredilmesi öngörülmekteydi.

Evkaf konusunda uzman olan Milli Arşiv ve Araştırma merkezi yönetmeni Mustafa Haşim Altan’ın zorunlu istimlâk yöntemiyle elden çıkan Baf Çiftlikleri hakkında bize verdiği bilgiler şöyle özetlenebilir:

* Ankara’daki Kuyul-ı Kadime’deki Defter-i Mufassal-ı Kıbrıs’ta açıkça belirtildiği gibi, İngiliz Yönetiminin zorunlu istimlak yöntemiyle el koyduğu Baf Çiftlikleri, adadaki en eski, yani fetihten hemen sonra vakfedilmiş Evkaf malı olup, hiçbir şekilde, hiçbir yasayla el değiştirmesi olanağı bulunmayan vakıflar arasındadır.

* 1944’te Sömürge Yönetimi’nin çıkardığı ‘Vakıf İcaretein ve Arazi Mevkufe Tahsisat Yasası’ ile Baf Çiftliklerinin, Vakıf kuralları ve yasalarına aykırı olarak vakıf statüsüne son verildi. Böylece söz konusu çiftlikler vakıflarla ilgili kuralların dışında bırakıldı ve buralarının zorunlu istimlâk yöntemiyle başkalarına devredilebileceği hükmü getirildi: Hâlbuki bu çiftliklerin İcaretein vakıf sınıfında olmaması nedeniyle, 1944’te çıkarılan yasanın kapsamına girmiyordu. Bu nedenle yapılan zorunlu istimlâk işlemleri Evkaf Hukuku’na aykırı olarak gerçekleştirilmiştir; yanlıştı ve yasal değildi.

Sömürgeler Bakanlığı 21 Mart 1960 tarihinde vali Sir Hugh Foot’a gönderdiği yazıda Londra Konferansı belgesinin (Comnd, 679) III. Bölümünün (a) paragrafının (i) bendinde belirtilen yükümlülüklerle ilgili kuşkuların ortadan kaldırılması için, II. Bölümdeki 3 (b) paragrafının değiştirilip, Kıbrıs Sömürge Yönetiminin zorunlu istimlak yoluyla el koyduğu çiftliklerin, Kıbrıs Cumhuriyeti Kuruluş Antlaşması yürürlüğe girmeden veya, yürürlüğe girdikten sonra da herhangi bir kişinin Sömürge Yönetimi aleyhine tazminat davası açabileceğinin belirtilmesi gerekeceğini bildirdi.

Kısa bir süre sonra, 9 Şubat 1960 günü parlamentoda Cumhuriyetin ilanının ileriki bir tarihe ertelenmesiyle ilgili özel bir soruyu yanıtlarken, Dışişleri Bakanı Selwyn Lloyd, İngiliz Üs Bölgeleri için yaratılan kolaylıklara karşılık 5 yıl içinde ödenecek miktarın 8 milyondan 10 milyon sterline çıkarılmasını önereceklerini, bu 2 milyon fazlalığın bir bölümünün ise Kıbrıs Türk Toplumuna ödeneceğini açıklamıştı; 12 fakat Türk Toplumuna ödenecek miktarın Evkaf için istenilen tazminatla ilgili olup olmadığını belirtilmemişti. Sonunda, bu görüşler Kuruluş Antlaşmasının EK E bölümünün 3 (b) paragrafında şu şekilde yer aldı:

3) Bu bölümde, Kıbrıs Sömürge Hükümeti’nin yasal yükümlülükleri ve sorumlulukları şöyle tanımlanmaktadır:

(b) i-Bu antlaşma öncesinde veya bu antlaşmanın yürürlüğe girdiği tarihte İcaretin ve Arazi Mevkufe Tahsisat vakıflarının feshinden dolayı Evkaf Dairesi ve vakıflarla ilgili yetkili makama yapılması gereken yıllık ödemeler.

BÖLÜM 3

Antlaşmadaki hiçbir hüküm herhangi bir kişinin, Sömürge Yönetimi’nin zorunlu istimlâke el koyduğu çiftliklerle ilgili olarak bu antlaşma yürürlüğe girmeden önce sahip olduğu tazminat hakkını yargı yoluyla aramasına engel olamaz.

Bu bölümdeki hiçbir hüküm, Birleşik Krallık aleyhine dava açmak hakkını vermekte olduğu şeklinde yorumlanamaz.

Kıbrıs Cumhuriyeti Kuruluş Antlaşması’nın yukarıda alıntılanan ilgili maddelerinden anlaşılacağı gibi, zorunlu istimlâk yoluyla ele geçirilen çiftliklerle ilgili olarak Evkaf’a ve kişilere yapılacak yıllık ödemelerle tazminatlardan sadece Sömürge Yönetimi sorumlu ve yükümlü sayılmıştır.

Sömürge Yönetimi, 16 Ağustos 1960’ta sona erdiğine göre, bu tarihten itibaren bu alacaklar için sorumlu makamın kalmadığı anlaşılmaktadır.

Demek ki, Cumhuriyet kurulmadan önce yapılan müzakereler sonucu Evkaf’la ilgili olarak ödenmesi kararlaştırılan tazminatla yetinmek dışında yapacak bir şey kalmamıştı.

1959 Londra Konferansı ile kararlaştırılan tasarı metninin (U Ekinde) “FİNANCIAL ASSISTANCE TO TURKISH COMMUNITY” başlığı altında Ada’nın son İngiliz Valisi Sir Hugh Foot ile Dr. Fazıl Küçük ve Sn. Sn. Rauf R. Denktaş arasında teati edilen yazışmalara ve varılan tasarı şeklindeki mutabakata yer verilmiştir.

Vali Sir Hugh Foot’un Dr. Fazıl Küçük ve Sn. Rauf R. Denktaş’a yazdığı mektubu şöyledir:

I have the honour to inform you that the Government of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland have decided to make available the sum of 1,500,000 lira by way of Grant to the Turkish community in Cyprus to be used for education, the development of Vakf property and cultural and other like purposes which fall within the competence of the Turkish Communal Chamber as it to be established under the Constitution of the Republic of Cyprus.

2. Accordingly, I propose the following arrangements:-

(a) The Government of the United Kingdom shall pay the sum of 1 million (Cyprus pound), fort he purposes mentioned in paragraph I above, to the Turkish Communal Chamber, in instalments as required for purposes which have been approved by that Chamber for immediate execution during the two years following the date of Independence for Cyprus.

(b) In order to meat urgent requirements of the Turkish community, fort he purposes set out in the Schedule hereto, before the establishment of the Turkish Communal Chamber the Government of the United Kingdom shall pay the sum of 500.000 lira into a joint account in your name with the Turkish Bank of Nicosia on condition that:-

(i) any payments out of that account shall be made only fort he purposes mentioned in this sub-paragraph and with the consent of the High Council of Evcaf and upon the signature of both of you and

(ii) upon the establishment of the Turkish Communal Chamber, you will render to that Chamber an account of any expenditure made from the said sum of 500.000 l (Cyprus pound) and will pay over the balance, if any, to that Chamber fort he purposes mentioned in paragraph I above.

( c)          The Turkish Communal Chamber shall arrange fort he Government of the United Kingdom in due course to be provided with audited statements of all transactions relating to the sums paid to you and to that Chamber in accordance with the above provisions of this paragraph.

3. I also have to request your confirmation that the Turkish community, including the High Council of Evcaf, have no financial claims against the Government of the United Kingdom, or against the Government of the Colony of Cyprus, arising or purporting to arise out of or in connexion with either the administration of Cyprus or the establishment of the Republic of Cyprus or otherwise, and that no such claims will be made hereafter b yor on behalf of the Turkish community. It is understood that this paragraph shall not affect the provisions, on its entry into force, of the Treaty concerning the Establishment of the Republic of Cyprus initialled at Nicosia on the of July, 1960, and in particular the provisions of Annex E thereto.

4. If you would kindly confirm your acceptance of the arrangements set out in paragraph 2 of this letter and give met he confirmation requested in paragraph 3, I will arrange for a joint account to be opened in your name with the Turkish Bank of Nicosia and fort he sum of £500,000 (Cyprus pounds) to be paid into that account. 14

Vali Hugh Foot mektubunda; İngiltere Birleşik Krallığı’nın Kıbrıs Türk toplumuna, eğitim amaçları, Evkaf emlakinin kalkındırılması, kültürel ve benzeri gereksinimler ve amaçlar için kullanılmak üzere Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası ile kaim olacak Türk Cemaat Meclisi’nin yetki ve uhdesine £1,500,000 (Kıbrıs lirası) yardımda bulunmayı kararlaştırdığını belirtmiştir.

Türkiye Dışişleri Bakanı Zorlu da İngiliz devlet adamları ve diplomatları ile yaptığı çeşitli görüşmelerde, Evkaf konusuna değinmekte ve İngiltere’nin uygun bir miktar tazminat ödemesi gerektiğini belirtmekteydi. Nitekim, 3 Şubat 1960’da, İngiliz Büyükelçisi Sir Bernard Burrows ile yaptığı görüşme esnasında, üsler konusunda Dr. Küçük’ün Makarios üzerinde baskı kullanacağını, uyuşmaz tutumunu sürdürür ve Cumhuriyet’in ilanının daha da gecikmesine neden olursa Türk tarafının taksim tezine döneceği uyarısında bulunacağını bildirmiş ve Evkaf konusuna da değinerek, İngiliz Hükümeti’nin tazminat olarak en az bir buçuk milyon sterlin (1,500,000) ödemesi gerektiğini söylemişti.

Bu meblağın:

a) £1,000,000’SININ (Kıbrıs lirası) (daha önce belirtilen amaçlar için harcanmak üzere) Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluşunu takiben ilk iki yılda Türk Cemaat Meclisi’ne ödenmesi;

b) Türk Cemaat Meclisi oluşmadan önce Türk toplumunun zuhur edebilecek acil ihtiyaçlarının giderilebilmesi için İngiltere Birleşik Krallığı ntarafından, £500,000’nın (Kıbrıs Türk delegeleri Dr. Fazıl Küçük ve Rauf R. Denktaş adlarına Lefkoşa Türk Bankası’nda açılacak ortak bir hesaba yatırılması;

(i) Öngörülen bu meblağdan yapılabilecek herhangi bir ödeme yalnızca belirlenen amaçlar için ve de EVKAF YÜKSEK KURULU’nun muvafakatı (onayı) ile her iki delegenin imzası karşılığı yapılabilecektir.

(ii) £500,000’dan yapılacak herhangi bir harcamanın sonuç muhasebesi, kurulacak olan Türk Cemaat Meclisi’ne ayrıntılı olarak tebliğ edilecek; söz konusu paradan arta kalan bakiye de yine Türk Cemaat Meclisi’ne bırakılacaktır.

c) Söz konusu meblağdan, gerek iki Türk delegeye ve gerekse Türk Cemaat Meclisi’ne yapılan ödemeler ve ilgili harcamalar, Sayıştay kontrolünden geçtikten sonra, Türk Cemaat Meclisi, İngiltere Birleşik Krallığı Hükümeti’ne sonuç raporu sunacaktır.

Vali Hugh Foot, mektubunun sonunda oldukça ilginç bir taahhüt ibaresine yer vermiş ve Kıbrıs Türk delegesinin onaylanmasını istemiştir. Taahhüt metni özet olarak şöyledir:

“Türk cemaati; Evkaf Yüksek Kurulu dahil; hiçbir süretle İngiltere Birleşik Krallığı veya Kıbrıs Koloni Hükümeti aleyhine mali konulara ilişkin dava açamayacak; kendilerinden mali istekte bulunamayacak; dolaylı ve dolaysız Kıbrıs Yönetimi veya Kıbrıs Cumhuriyeti bu bağlamda herhangi bir dava açamayacak, istekte bulunamayacaktır. Türk toplumu veya onun adına da olsa hiç kimse tarafından böyle bir dava açılamayacaktır.

Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulmasını onaylayan andlaşmaların dahi bu paragrafta ileri sürülen koşulları kesinlikle etkilememiş olacağı anlaşılmıştır.”

Vali Sir Hugh Foot’un Türk delegelerine sunduğu bu denli ağır ve haksız talepler içeren “taahhüt”u ile, İngiltere Birleşik Krallığı’nın 1878’li yıllardan 1960’lı yıllara ulaşılıncaya kadarki dönem içerisinde Kıbrıs Türk haklarına ve özellikle Türk mülkiyet haklarına yaptığı yasa dışı müdahalelelerden kolayca ve ucuz bir şekilde sıyrılıp kurtulabilmeyi amaçlamış ve ne yazık ki başarmıştır. Gerek İngiltere ve gerekse Kıbrıs Koloni Hükümeti işlediği bu tarihi hatanın vebalini sırtından ve kalbinden hiçbir zaman söküp atamayacaktır. Tarih, bu işlenen haksızlıkları, insanlık önünde, ibret olması için her zaman sergileyecektir.

Taahhütnamenin kolayca kabulü ve imzalanabilmesi için taktik yapan Vali Sir Hugh Foot, mektubunun 4. Paragrafında Kıbrıs Türk toplumu delegeleri Dr. Fazıl Küçük ve Av. Rauf R. Denktaş’a: “Daha önce belirtilen hususları kabul ettiğinize ve teyid ettiğinize dair tarafıma yazılı olarak bildirirseniz; Ben derhal sizlerin adına Lefkoşa Türk Bankası’nda müşterek bir hesap açarak 500,000 Kıbrıs lirasının hemen yatırılmasını sağlarım” şeklinde teklifte bulunmuştur.

Kıbrıs Türk toplumunu görüşmelerde temsil eden Dr. Fazıl Küçük ve Av. Rauf R. Denktaş ise İngiliz Valisi Sir Hugh Foot’a bir cevabi mektup yazarak belirtilen ve öngörülen çerçevede taleplerini ayrıntılı bir şekilde duyurmuşlardır. Şöyle ki:

“We acknowledge receipt of your letter of (dated) which reads as follows:

(Text as A)

2. We have the honour to confirm on behalf of the Turkish Community our acceptance of the arrangements set out in paragraph 2 and to give you the confirmation requested in paragraph 3 of your letter.

Kıbrıs Türk Delegeleri Sir Hugh Foot’un öngördüğü koşulları böylece kabul ederek yapılacak yardımların nerelere harcanacağını liste halinde belirlemişlerdir. Bunlar:

1. Kiralanmaları nedeniyle yeterince bakılamayan, yıkılmaya yüz tutmuş, tamire muhtaç vakıf binaların bakım ve onarımı;

2. Lefkoşa’da yeni bir Kız Ortaokulu inşa edilmesi;

3. Lefkoşa’da Girne Kapısı’nda bulunan vakıf yerlerin inkişafı, projeler tahtında yeni bina ve tesislerin inşası;

4. Türk Cemaat Meclisi ve gerekli ofislerinin inşa edilmesi;

5. Girne’deki Ortaokulun yapımı, yenilenmesi ve geliştirilmesi;

6. Girne’de mevcut bazı vakıf arsaların değerlendirilerek bir hotel inşa edilmesi;

7. Limasol’daki evkaf mallarının inkişaf ettirilmesi;

8. Larnaka’daki vakıf emlakının modern turistik tesisler olarak inkişaf ettirilmesi;

9. Mağusa’daki eski vakıf Türk mezarlığının yeni bir proje tahtında inkişaf ettirilmesi;

10. Lefkoşa Tekke Bahçesi ve diğer evkaf arazilerinin projelendirilerek inkişaf ettirilmesi gibi yerinde ve kaçınılmaz bir takım taleplerdir.

(Bitti)

YORUM EKLE

banner107

banner96

banner108