Vergi incelemesi (tax audit)

   Vergi toplamak devlet olmanın sorumluluk ve yönetsel erkin temel görevlerinden biridir.

   1215 yılında imzalanan Büyük Ferman (Magna Carta) ya da Büyük Özgürlük Fermanı’ndan (Magna Carta Libertatum) bu yana vergi yükümlüleri; devletin, birey haklarını gözeterek hukuk kuralları içinde vergilendirme yapmasını istemektedir.

Yükümlü (tax payer)

   Yükümlü sözcüğü, mükellef sözcüğünün eş anlamlısıdır. Mükellef Arapça bir sözcük olup, bir şey yapmak zorunda olan, bir şey yapmak zorunda bırakılan kişi anlamına gelir.

   Değiştirilmiş ve birleştirilmiş şekliyle 27/1977 sayılı KKTC Vergi Usul Yasası (VUY)’nın 9’uncu maddesine göre yükümlü; vergi yasalarına göre vergi ödemekle borçlu, gerçek ya da tüzel kişi olarak tanımlanmıştır.

Vergi incelemesi tanımı

   Vergi Usul Yasası’nın 75’inci maddesi vergi incelemesini; defter, hesap ve kayıtlara dayanılarak ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, saptamak ve sağlamak olarak tanımlamaktadır.

   İncelemeye yetkili olanlarca gerekli görüldüğü takdirde, işletmeye dâhil ekonomik kıymetlerin eylemsel dökümünün yapılması ile beyannamelerde gösterilmesi gereken ögelerin araştırılması da inceleme kapsamına alınabilir.

   Cambridge İngilizce sözlüğüne göre vergi incelemesi (tax audit); bir kişi ya da bir işletmenin hesaplarının, doğru ve yasal olup olmadığını kontrol etmek için vergi makamının sağladığı bilgilerin resmi incelemesidir.

   Vergi incelemesinin kapsamına merkezi yönetim bütçesine dâhil vergiler girmektedir.

Beyan esası

   KKTC vergi hukukunda vergilendirme ilke olarak beyan esasına dayalıdır. Vergi incelemelerinin etkin olması, beyan sisteminin sağlıklı bir biçimde işleyebilmesinin en önemli koşuludur.

Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar

   KKTC vergi hukukuna göre vergi incelemesi, Vergi Dairesi Müdürü ve memurları tarafından yapılır. Maliye Bakanlığı’na bağlı Maliye, Teftiş ve İnceleme Kurulu; Maliye Müfettiş ve Müfettiş Yardımcıları da her halükarda vergi incelemesi yapma yetkisine sahiptirler (VUY m.76).

   Bir gerçek olarak yükümlüler tarafından verilen beyannamelerin çok az bir kısmı vergi idaresi tarafından incelenebilmektedir.

   Bunun en önemli nedenlerinden birisi vergi denetim elemanlarının sayıca yetersizliğidir. Bu sorunu hafifletmek, için vergi incelemesi yapmaya yetkili kişilerin sayı ve kapsamının genişletilmesi gerekmektedir.

   Vergi inceleme yöntemi ile kayıt dışı ekonominin küçüleceğine ve buna bağlı olarak vergiye gönüllü uyumun artacağına inanılmaktadır. Ancak yalnızca vergi incelemesi yoluyla maliye ve vergi politikası amaçlarına ulaşılması da pek olası değildir.

İyi işleyen bir vergi düzeninin oluşturulması

   Başarı için iyi işleyen bir vergi düzeninin oluşturulması, bu politikalara uygun yasal düzenlemelerin hayata geçirilmesi ve bunların tutarlılıkla uygulanmasını gerekmektedir.

   Vergi yüklerindeki artışlar vergi idaresi ve yükümlüler arasında zaman zaman sorunlar yaşanmasına neden olmaktadır.

   İnsan haklarının artan önemi nedeniyle bireyi korumaya yönelik girişimler, yükümlü haklarını ön plana çıkarmıştır.

Yükümlü hakları için yasal düzenleme

   Yükümlü hakları, vergi idaresinde etkinlik arayışlarına çözüm olarak görülmektedir.

   Yükümlülerin hak ve yükümlülüklerini bilmesi, vergiye gönüllü uyumu arttıracak en önemli ögelerdendir. Ülkemizde de geciktirilmeden yükümlü haklarını belirleyen yasal bir düzenlemeye gidilmesine gereksinim vardır.

Devlet birey ilişkileri

   Vergi denetimi ile adil, tabana yayılmış bir vergilendirmenin yapılması ve gönüllülüğü özendiren bir yaklaşımın oluşturulması gerekir. Bunun için de devlet birey ilişkisinde güçlü konumda olan devletin, vergi denetimini hukuk kurallarına bağlı kalarak gerçekleştirmesi hukuk devletinin bir gereğidir.

KKTC vergi sistemi

   Beyan sisteminde; usul olarak vergi yükümlüsü ya da vergi sorumlusu vergi matrahını ve vergilendirmeyle ilgili diğer bilgi ve belgeleri, beyannameyle vergi dairesine bildirir. Vergi dairesi kendisine verilen beyannameye dayanarak vergiyi tarh eder.

Temel yaklaşım

   Beyan sistemi, yükümlünün kendine ait vergiye bağlı ögeleri herkesten daha iyi bildiği düşüncesine dayanır.

   Güvene dayanılarak uygulanan beyan yönteminin iyi bir biçimde işlemesi, vergi anlayışının gelişmiş olmasını gerektirir.

   Vergi Usul Yasası’nın 75-82’nci maddelerine göre; vergiyi doğuran olayı ve yükümlülüğe etki eden olguları ortaya çıkarmak ve beyanların doğruluğunu saptamak amacıyla vergi idaresine tanınan en önemli hukuksal olanak vergi incelemesidir.

   Vergilendirme işlemlerinde gerçeğin ortaya çıkarılması vergi idaresinin yükümlülüğüdür.

   Vergi incelemesi, sadece ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunun saptanması ile sınırlı olmayıp, bunun sağlanmasına yönelik işlemleri de kapsamaktadır.

Vergi incelemesinin kapsamı

   Vergi Usul Yasası’nın 78. maddesine göre, bu yasa ve diğer yasalara göre defter ve hesap tutmak, evrak ve belgeleri koruma ve korunmasına özen göstermek zorunda olan gerçek ve tüzel kişiler vergi incelemelerine bağlıdırlar.

   Vergi sistemi, vergiyi doğuran olayın belgelendirilmesi ve bu belgenin de belli süreler içerisinde yasada gösterilen defterlere kaydedilmesi temeline dayalıdır.

   Vergi Usul Yasası’nda defter tutmak zorunda gerçek ve tüzel kişiler belirtilmiştir (VUY m. 112).

   Buna göre; ticari, sınai ve zirai işletme sahipleri, ticaret şirketleri, iktisadi kamu kuruluşları, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler, serbest meslek sahipleri ve çiftçiler ve siyasi partiler defter tutmak zorundadır.

   Gelir vergisinden muaf olan esnaf ve çiftçiler, Vergi Yasa'sına göre vergileri götürü olarak saptananlar ve Kurumlar Vergisinden muaf olan iktisadî kamu kuruluşlarının defter tutmadan zorunluluğu yoktur (VUY m.113).

   Vergi incelemesine tabi olanların belirli süreler içinde incelemeye alınması vergi denetiminde eşitlik ve adaletin sağlanması bakımından önemlidir.

   Bu yönteme başvurulması halinde bir taraftan yükümlülerin vergiye gönüllü uyumu isteklendirirken, diğer taraftan da vergisel yükümlülükleri tam ve zamanında getirmeyenler bakımından da önemli bir caydırıcılık etkisi olacaktır.

Vergi incelemesinin yapılma zamanı

   Vergi Usul Yasası’nın 79. maddesi uyarınca vergi incelemesinin hakkında inceleme yapılana önceden duyurulması zorunluluğu yoktur.

   Hakkında vergi incelemesi yapılacak kişiye, inceleme zamanının haber verilip verilmeyeceği konusunda yetki, vergi inceleme elemanlarına aittir.

   Yükümlü tarafından inceleme hazırlığının yapılması, incelemenin gerçekleştirileceği ortamın sağlanması gibi nedenlerle hakkında inceleme yapılacak kişiye haber verilebilir. Ancak, ani baskın şeklinde yapılması gereken incelemelerde, ilgili kişiye haber verilmesi söz konusu değildir. Haber verilmeden incelemeye başlanılması, suç delillerinin karartılmasını önlemeye yöneliktir.

   Vergi incelemesinin işyerinde yapılması halinde yükümlüye önceden bir duyuruda bulunulması zorunluluğunun olmamasına karşın, dairede vergi incelemesinin yapılacağı durumlarda, yükümlünün defter ve belgelerini daireye getirmesinin kendisine yazılı duyuruda bulunulması gereği vardır.

   VUY’nın 79. (3) maddesine göre, daha önce inceleme yapılmış ya da matrahın re’sen takdir edilmiş olması yeniden inceleme yapılmasına ve gerekirse tarhiyatın tamamlanmasına engel değildir.

İncelemenin yapılacağı yer

   Vergi incelemeleri esas itibariyle hakkında inceleme yapılacak olanın işyerinde yapılır (VUY m. 80). İncelemelerin iş yerinde yapılması temel kuraldır.

   Vergi incelemesi incelemeyi yapacak elemanın işletmeyi gezip görmesini, işin, aslı, türü ve büyüklüğü hakkında bilgi edinmesini gerektirir.

   Vergi hukukunda, ekonomik yaklaşım ilkesi ve vergisel olguların tüm gerçekliği ile algılama zorunluluğunun sonucu olarak, delil serbestliği ilkesi benimsenmiştir.

   İncelemenin iş yerinde yapılmasını olanaksız kılacak nedenlerin varlığı halinde de inceleme dairede yapılabilir.

   Vergi incelemesinin dairede yapılacak olması halinde, hakkında inceleme yapılacak olanın gerekli defter ve belgelerini daireye getirmesi kendisinden yazılı olarak istenir (VUY m. 80. (2) ). Sözlü isteklerin geçerliliği yoktur.

   VUY m. 80. (3) maddesine göre, incelemenin dairede yapılması halinde, istenilen defter ya da belgeleri, belirlenen zamanda özürsüz olarak getirmeyenler, bunları ibraz etmemiş sayılırlar.

İncelemede uyulacak esaslar

   Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, incelemeye başlamadan önce, hakkında inceleme yapacakları kişilere ve konulara ilişkin olarak vergi dairesindeki dosyalarını iyice incelemeleri gerekir.

   Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, yanlarında, memurluk nitelikleri ile vergi incelemesi yapmaya yetkili olduklarını gösteren resmî bir belge bulundururlar ve gittikleri yerde işe başlamadan önce bu belgeyi ilgililere gösterirler (VUY m.77).

   Hukuki güvenlik ilkesi gereği incelemenin başlama tarihinin belli olması gerekir. İncelemeye başlanması, yükümlünün yaralanabileceği birtakım olanak ve haklara kısıtlama getiren bir ögedir. Bu yönü ile vergi incelemesine hangi tarihte başlandığının belirlenmesi hakkında inceleme yapılacak yükümlü ve vergi dairesince bilinmesi gerekir.

   Vergi incelemesine düzenlenecek incelemeye başlama tutanağı ile başlanır.

   Vergi incelemesinin yükümlünün işyerinde yapılması halinde, vergi incelemeye yetkili olanlar, hakkında inceleme yapılanın izni olmaksızın resmi çalışma saatleri dışında inceleme yapamazlar.

   İnceleme elemanlarının çalışma saatleri dışında, hakkında inceleme yapılandan işyerini açık tutmasını ve inceleme sırasında hazır bulunmasını isteyemez.

İnceleme tutanakları ve niteliği

   Vergi incelemesi sonunda inceleme tutanakları düzenlenebilir. Yükümlü ve idare açısından inceleme tutanaklarının önemli etkileri olduğu için inceleme tutanağının ne anlama geldiğinin açıklanmasında fayda vardır.

   Sözcük olarak tutanak; resmi memur önünde yapılan işlem, istem ve kararları gösteren belge anlamına gelmektedir.

   Vergi hukukunda, vergi inceleme tutanağı yükümlünün bildiriminin doğru olup olmadığını, doğru değilse neyin doğru olduğunu saptamaya yönelik idari bir araştırma ve gereğini yerine getirme işlemi olarak tanımlanabilir.

   Tutanağa geçirilecek, itiraz ve düşüncelerin açık ve somut olarak belirtilmesi gerekir.

   VUY’nin 82. (1) maddesi uyarınca, düzenlenen tutanakların birer örneğinin yükümlüye ya da hakkında inceleme yapılan kimseye verilmesi zorunludur.

   Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, ilgilileri tutanakları imzalaması için zorlayamaz. İlgililer tutanakları imzalamaktan kaçınabilirler.

Vergi incelemesinde süre

   Vergi incelemelerinin ne kadar süreceği ile ilgili olarak yasada herhangi bir düzenleme yoktur. Bu durum doğal olarak yükümlüleri olumsuz etkilemektedir.

   Yükümlü haklarının korunması bakımından, vergi incelemelerinin öngörülebilir bir süre içerisinde tamamlanması ayrıca hukuki güvenlik ilkesinin bir gereğidir.

   VUY’nin m. 81. (5) uyarınca incelemeye başlanıldığı tarihten itibaren;

A) Tam inceleme yapılması halinde en fazla 6 (altı) ay,

B) Sınırlı inceleme yapılması halinde ise en fazla 3 (üç) ay, içinde incelemenin bitirilmesi esastır.

   Bu süreler içinde incelemenin bitirilememesi halinde 6 (altı) ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. (VUY m. 81 (5) )

   Bu durumda, incelemenin bitirilememe nedenlerinin hakkında inceleme yapılana yazılı olarak bildirilmesi gerekir.

Vergi inceleme raporu

   Vergi incelemesi yapmaya yetkilendirilenler tarafından düzenlenen vergi inceleme raporları, işleme konulmak üzere Vergi Dairesi Müdürlüğüne sunulur (VUY m. 81 (6) ).

Gizlilik

   Vergi hukukunda, yükümlü ve yükümlü ile ilgili kimselerin şahıslarına ve hesap durumlarına, işlerine, işletmelerine, servetlerine ilişkin olmak üzere öğrendikleri sırları ya da gizli kalması gereken diğer hususları açıklamaları ya da üçüncü kişilerin yararına olacak şekilde kullanmaları yasağı anlamına gelir (VUY m. 6).

   Vergi gizliliğine uymak zorunda olan kişilerin başında vergi incelemesi ile uğraşan memurlar gelir. Bununla birlikte kurulan komisyonlara katılanlar ve bilirkişi olarak kullanılan kimseler, yükümlünün iş ve hesap durumlarına ve özel hayatına en fazla giren bu konularda en fazla bilgi sahibi olma olanağına sahip olan iş ekibidir.

   Vergi incelemesi nedeniyle defter, belge ve her türlü verilerine el konulan vergi yükümlüsünün; işine, kazancına, hesaplarına, üretim yöntem ve tekniklerine, müşterilerine, fiyat bilgilerine, satışlarına, pazarlama yöntemlerine, kendisine ve ailesine ait özel bilgilerin sonuna kadar gizli tutulmasını isteme hakkı vardır.

Son söz: Eğer bir yerde gelir vergisi varsa, dürüstler fazla, dürüst olmayanlar az öder. (Plato)

YORUM EKLE

banner75