• 10 Eylül 2018, Pazartesi 9:29
Prof. Dr. OğuzKARAKARTAL

Prof. Dr. Oğuz KARAKARTAL

Gençler için bir cep sözlüğü: “Babaannemin Lügati”

Cep sözlükleri, Osmanlı’dan günümüze dil öğrenim ve öğretimi ile sözcük hazinesinin zenginleştirilmesinde daima başvurulan, kullanılan sözlük türleridir. Bu sözlükler özellikle “gençler”e yöneliktir, onların dil ve sözcük öğrenimini hızlandırmak, kolaylaştırmak için birebirdir. Herşeyden önce daha dar hacmiyle göz korkutmaz, taşınabilir ve kullanışlıdırlar. İşte o tür sözlüklerden biri Hayri Kozanoğlu’nun hazırladığı ve 2017’de çıkan Babaannemin Lügati, İş Bankası Kültür Yayınları arasından ikinci baskısına ulaştı. 80 sayfalık ufak bir sözlük için bu bir başarı. Zira sözlükte Osmanlı Türkçesinde yer alan, kimisi bugün unutulmuş, kimisi yaşayan sözcükler, Hayri Bey’in 2015’te vefat eden babaannesi Hüsniye Kozanoğlu’nun ağzından derlenmiş. Sözlüğün herşeyden önce hazırlanma biçimi ve kolay okunur baskısı kitaba ilgiyi artırmış olmalı. Ki kısa sürede yeni baskısını yapmış. Gençlerin büyükbaba ve büyükannelerinin ağzından işittikleri, çocukluk bilinçaltında veya bir miktarı kendi dil hazinesinde belli belirsiz kalmış sözcükleri günlük hayattaki kullanım örnekleriyle sıralaması, sözlüğü sempatik ve talep edilir kılmış.

1925 doğumlu Hüsniye Kozanoğlu, aslen Adanalı bir aileye mensup. Kendisine parasız eğitim ve yurt dışı olanağı sağlayan Cumhuriyet Türkiyesi’ne ve Atatürk’e saygı dolu bir aydın kadın. Zengin bir dile, Türkçeye sahip. Oğlu Hayri Kozanoğlu onun kullandığı eski dile ait sözcükleri derleyerek hem ailesindeki hem de toplumdaki gençlere bilgi, kültür aşılamak veya aktarımında bulunmak istemiş. Bu hareketiyle de aslında herkese, aile büyüklerinin dilinden sözcükler ve kültürel bilgileri derlemek konusunda örneklik etmiş. Hayri Kozanoğlu sözlüğe yazdığı önsözde bu konuda şöyle diyor:

“ Bu çalışma öncelikle, göreceli az bilinen, artık seyrek kullanılan kelimeleri torunları, metaforu üzerinden genç nesillere aktarabilirse, temel amacına ulaşmış sayılır.”

Babaannemin Lügati’nde alfabetik sırayla ve cümle örnekleriyle yüzlerce sözcük bulunmakta. Alfabetik olarak yaptığım tadımlık bir seçmeyi aşağıda sunuyorum:

Adab-ı muaşeret: Görgü kuralları

Ahize: Telefonda kulaklık

Alamet-i farika: Ayırıcı özellik, nitelik.

Asayiş ber kemal: Güvenlik yerinde

Aşüfte: Oynak, hafif kadın

Avanturist: Maceracı, aylak

Batonsale: Uzun çubuk galete

Ceberrut: Acımasız, zorba

Cibiliyetsiz: Yaradılıştan kötü, soysuz

Çemkirmek: Büyüklere saygısızca cevap vermek

Çerçi: Gezici esnaf

Düçar olmak: Bir hastalığa yakalanmak

Ebleh: Aptal, ahmak, akılsız

Emrivaki: Oldu bitti

Esbab-ı mucib: Bir şeyin asıl sebebi

Fanfinfon: Gereksiz, boş laf etmek

Fütursuzca: Çekinmeden, aldırmadan

Gayr-ı ihtiyari: Elde olmadan

Gördüksüz:  Görgüsüz

Hamakat: Ahmaklık, bönlük

Hiss-i kable’l-vuku: Önsezi

Iskarta: Değerini kaybetmiş, değersiz

İhtifal: Saygı, anma için yapılan tören

İrticalen: Doğaçlama

İsmiyle müsemma: Adı ve karakteri-fiziği örtüşen

İzbandut: İri yarı kimse

Kaknem: Çirkin, huysuz

Kanara: Mezbaha, kesim evi

Köşker: Ayakkabı tamircisi

Lalettayin: Sıradan

Mamafih: Bununla birlikte

Mendebur: Aksi, ters kişi

Mürur-ı zaman: Zaman aşımı

Nekahat: Hastanın iyileşme evresi

Nevale: Azık

Nüzul: İnme, felç

Palas Pandıras: Ansızın, hazırlanmadan

Remiz: Simge

Riyaziye: Matematik

Sabi: Küçük erkek çocuk

Sekte-i Kalb: Kalp Krizi

Sittin sene: Altmış yıl veya uzun zaman

Süfli: Pis, düşük, ahlaken zayıf

Ticani: Tutucu, yobaz

Tufeyli: Asalak

Ukde: Dert, içteki düğüm, sıkıntı

Ünsiyet: Arkadaşlık

Velut: Çok yazan

Vesvese: Kuruntu

Zemheri: Kara Kış

Zül: Ayıplanacak şey


MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


YAZARLAR

tümü
    Takımlar O G B M Av P
1 YENİCAMİ AK 8 8 0 0 18 24
2 MAĞUSA TÜRK GÜCÜ 8 6 1 1 10 19
3 BAF ÜLKÜ YURDU 8 5 2 1 12 17
4 CİHANGİR GSK 8 4 2 2 2 14
5 TÜRK OCAĞI LİMASOL 8 4 1 3 8 13
6 GÖNYELİ SK 8 4 1 3 2 13
7 DOĞAN TÜRK BİRLİĞİ SK 8 4 0 4 6 12
8 BİNATLI YSK 8 3 1 4 -3 10
9 GENÇLİK GÜCÜ TSK 8 2 3 3 -2 9
10 LEFKE TSK 8 2 3 3 -4 9
11 ÇETİNKAYA TSK 8 2 3 3 -6 9
12 MERİT ALSANCAK YEŞİLOVA SK 8 2 2 4 -4 8
13 KÜÇÜK KAYMAKLI TSK 8 1 5 2 -8 8
14 GİRNE HALK EVİ 8 2 0 6 -5 6
15 ESENTEPE KKSK 8 1 1 6 -13 4
16 L. GENÇLER BİRLİĞİ SK 8 0 3 5 -13 3
yukarı çık